ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ 2025

 

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
ΚΕΙΜΕΝΟ 1 [Δημιουργικότητα]
             Η δημιουργικότητα νοείται ως μια διαδικασία, η οποία οδηγεί σε κάποια μορφή δημιουργικής παραγωγής και χαρακτηρίζεται από πρωτοτυπία και αποτελεσματικότητα, ενώ μπορεί να συνδυάζει ιδέες ή υλικά με νέους τρόπους. Συνδέεται άμεσα με τη φαντασία, την καινοτομία, την επίλυση προβλημάτων και την αποκλίνουσα σκέψη, αλλά η πολύπλευρη φύση της καθιστά δύσκολο το εγχείρημα να την ορίσει κάποιος.
         Μπορεί κανείς να πει ότι η επίλυση προβλημάτων, η εξεύρεση λύσεων και η παροχή πολύτιμης εργασίας μέσω της φαντασίας, της πρωτοτυπίας και της ευχέρειας απαιτούν δημιουργικό νου. Η αξία της δημιουργικότητας είναι πολιτιστικά, κοινωνικά αλλά και οικονομικά αδιαμφισβήτητη, εξ ου και η ένταξή της στους γενικούς εκπαιδευτικούς στόχους παγκοσμίως.
         Η δυναμική σχέση της εκπαίδευσης μέσω των τεχνών με τη δημιουργικότητα έχει επιβεβαιωθεί ερευνητικά. Η συμμετοχή των παιδιών σε καλλιτεχνικές δράσεις ενισχύει την καλλιέργεια της αποκλίνουσας σκέψης τους. Στο ίδιο πνεύμα, εντοπίζεται ισχυρή σχέση ανάμεσα στην ενασχόληση με τις τέχνες και στην ανάπτυξη της φαντασίας, την κατανόηση σύνθετων εννοιών και την ανάληψη πρωτοβουλιών για την εξεύρεση λύσεων σε προβληματικές καταστάσεις. Σε ένα πολύτεχνο εργαστήρι, το παιχνίδι με τις μορφές εξασφαλίζει μοναδικές πολυαισθητηριακές εμπειρίες μάθησης και ζωής για το μικρό παιδί. Στο παιδί που πειραματίζεται με τις μορφές στο παιχνίδι του, εξασφαλίζονται ευκαιρίες να ανακαλύψει και να εκφράσει συναισθήματα, αγωνίες και σκέψεις. Ταυτόχρονα, η ίδια εμπειρία παρέχει τη δυνατότητα ειδικά στο μικρό παιδί να καθρεφτιστεί στο δημιούργημά του, να νιώσει την ιδιαιτερότητα και τη μοναδικότητα του προσώπου του και να αναπτυχθεί.
[Αντώνης Λενακάκης, Τέχνες-διαδίκτυο-δημιουργικότητα, ΤΕΠΑΕ ΑΠΘ, 2024, ePublishing: Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης, απόσπασμα ελαφρώς διασκευασμένο για τις ανάγκες της εξέτασης].
 
ΚΕΙΜΕΝΟ 2   Η δημιουργικότητα αρχίζει από την κούνια
          Αν νομίζετε πως η ικανότητα να κάνει κάποιος σύνθετες σκέψεις αφορά μόνο τους ενηλίκους, κάνετε λάθος. Κι αυτό διότι επιστήμονες του Πανεπιστημίου του Μπέρμιγχαμ και του Πανεπιστημίου Κεντρικής Ευρώπης στην Αυστρία (CEU), έπειτα από σχετική έρευνα, διαπίστωσαν πως η δημιουργική σκέψη ξεκινά από την… κούνια. Όπως συγκεκριμένα προέκυψε από τη μελέτη τους που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «PNAS», τα βρέφη ηλικίας έως 12 μηνών όχι μόνο είναι ικανά για δημιουργική σκέψη πολύ πριν αρχίσουν να μιλάνε, αλλά και αυτού του είδους η σκέψη είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη της γλωσσικής τους ικανότητας.
         Όπως εξήγησε η επικεφαλής της μελέτης, νευροεπιστήμονας με ειδίκευση στη βρεφική και πρώιμη παιδική ηλικία Δρ. Μπάρμπαρα Πομιεχόφσκα, στόχος της ερευνητικής της ομάδας ήταν να ανακαλύψει την «πηγή» της ανθρώπινης δημιουργικότητας και της παραγωγικής σκέψης. «Η ανθρώπινη ευφυία και δημιουργικότητα βασίζονται στη συνδυαστική σκέψη ή στην ικανότητα σχηματισμού εντελώς νέων σκέψεων, συνδυάζοντάς τες με υπάρχουσες (γνωστές) έννοιες και ιδέες. Η δημιουργικότητα των ανθρώπων δεν έχει όρια, μας πήγε στο φεγγάρι και μας επέτρεψε να θεραπεύσουμε θανατηφόρες νόσους, αλλά δεν γνωρίζουμε ακόμα πότε και πώς προκύπτει αυτή η εντυπωσιακή ικανότητα συνδυασμού ιδεών και εφεύρεσης νέων πραγμάτων. Αυτή η έρευνα δείχνει ότι πρέπει να πάμε πίσω στην αρχή της γλωσσικής ανάπτυξης για να λύσουμε αυτό το παζλ».
          Σύμφωνα με τη δόκτορα Πομιεχόφσκα, η συγκεκριμένη μελέτη έδειξε πως η ανθρώπινη δημιουργικότητα είναι αρχέγονη και ξεκινά ήδη από τη βρεφική ηλικία. «Όταν μιλάμε για δημιουργικότητα, αναφερόμαστε συνήθως σε ανθρώπους που ασχολούνται με τις τέχνες, σε κάποιους εφευρέτες και γενικότερα σε ενηλίκους και μεγαλύτερα παιδιά που έχουν κάποιο ιδιαίτερο ταλέντο. Πολύ λίγοι άνθρωποι μπορούν να φανταστούν πως ένα μικρό ανθρωπάκι έχει ικανότητα για συνδυαστική σκέψη. Θα πρέπει, επομένως, να μελετήσουμε τις συνθήκες εκείνες που επηρεάζουν αρνητικά την ανάπτυξη των δημιουργικών γνωστικών ικανοτήτων του βρέφους. Και τώρα που γνωρίζουμε ότι αυτή η ικανότητα ξεκινά νωρίς, μπορούμε να εξετάσουμε όλους αυτούς τους βιολογικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες που μπορεί να την επηρεάσουν. Για παράδειγμα η φτώχεια, το ανθυγιεινό περιβάλλον διαβίωσης, το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο των γονιών, η έλλειψη κοινωνικής υποστήριξης και η κακή διατροφή είναι γνωστοί παράγοντες που επιδρούν στη γνωστική ανάπτυξη των παιδιών». [Άρθρο της Κέλλυς Φαναριώτη από το διαδίκτυο (tovima.gr), 13-08-2024, συντομευμένο και ελαφρώς διασκευασμένο για τις ανάγκες της εξέτασης].
 
 
ΚΕΙΜΕΝΟ 3 [Εξαίσια αστική μας κοινωνία]
         Ανεβαίνω στο γραφείο κι αμέσως ζαρώνει η καρδιά μου. Οι αγαπητοί μου συνάδελφοι καταφθάνουν λαχανιασμένοι. Κάθε πρωί μελετώ σχολαστικά την καλημέρα τους, το ύφος τους και τη ματιά τους. Δεν μπορώ να καταλάβω πώς έγινε και μαζεύτηκαν όλες οι μπαγιάτικες φάτσες πάνω στο δικό μου το κεφάλι. Εκείνο όμως που με απελπίζει περισσότερο είναι, πως το ίδιο σχεδόν συμβαίνει και σε όλα τα άλλα γραφεία. Αυτό το διαπίστωσα μόνος μου τελευταία, όταν πάνω στην αγανάκτησή μου, είπα ν’ αλλάξω και πάλι δουλειά, για να μην τους βλέπω όλη μέρα μπροστά μου. Κατόπι σκέφτηκα πως θα τους έχει αποξεράνει έτσι, σώμα και καρδιά, το πολύ διάβασμα, το κλείσιμο ή η βαθιά σκέψη. Σηκώθηκα και ξαναπήγα στις διάφορες μεγάλες σχολές για να τους δω νεαρούς και φρέσκους φρέσκους. Χώθηκα βέβαια στις αίθουσες των πρωτοετών. Εδώ, είπα, μέσα σ’ αυτό το φυτώριο, θα φανεί το πράγμα. Και όμως η εντύπωσή μου ήταν εξίσου αποκαρδιωτική· το επόμενο κύμα, δεν αποκλείεται, να είναι χειρότερο.
          Σκέφτομαι μήπως πρέπει ν’ αλλάξω επάγγελμα και όχι μονάχα γραφείο. Τώρα όμως είναι μάλλον αργά· ούτε τέχνη ξέρω, ούτε για να πάω μαθητευόμενος έχω την ηλικία και το κουράγιο, αλλά ούτε τα χαρτιά και τα κατάστιχα1 χωνεύω. Θα ήθελα, είναι αλήθεια, προ πολλού να ήμουν εργάτης· παράλληλα όμως να έχω αυτή την ίδια ψυχή, τις ίδιες γνώσεις και τα ίδια μυαλά.
1. κατάστιχα: λογιστικά βιβλία, βιβλία επαγγελματιών
[Γιώργος Ιωάννου, Για ένα φιλότιμο, εκδ. Κέδρος, 1980, απόσπασμα διασκευασμένο].
 
Α1. Να αποδώσετε συνοπτικά σε μία παράγραφο 70-80 λέξεων τις θέσεις της Μπάρμπαρα Πομιεχόφσκα στο Κείμενο 2 για την ανθρώπινη δημιουργικότητα. Μονάδες 20
Θέμα Β Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, με βάση το Κείμενο 1, τις παρακάτω περιόδους λόγου, γράφοντας στο τετράδιό σας, δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε περίοδο, τη λέξη Σωστό ή Λάθος (χωρίς αναφορά σε χωρία του κειμένου):
α. Ένα από τα χαρακτηριστικά της δημιουργικότητας είναι ότι αποφέρει αποτελέσματα.
 β. Ένας από τους στόχους της εκπαίδευσης, σε παγκόσμιο επίπεδο, είναι η καλλιέργεια της δημιουργικότητας.
 γ. Η σύνδεση της δημιουργικότητας με τις τέχνες στην εκπαίδευση δεν έχει ερευνηθεί.
δ. Η επαφή του παιδιού με τις τέχνες δυσχεραίνει την προσπάθειά του να επιλύσει προβλήματα.
ε. Το παιδί, μέσα από το δημιουργικό παιχνίδι, ανακαλύπτει τον εαυτό του. Μονάδες 15
 
Β2. Το Κείμενο 1 αποτελεί δείγμα επιστημονικού λόγου. Να εντοπίσετε δύο γλωσσικές επιλογές που το επιβεβαιώνουν (μονάδες 2) δίνοντας το αντίστοιχο χωρίο (μονάδες 2) και να αιτιολογήσετε την επιλογή σας (μονάδες 6). Μονάδες 10
 
Β3. α. Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του τίτλου του Κειμένου 2 και πώς επιτυγχάνεται; (μονάδες 3)
β. «Θα πρέπει, επομένως, να μελετήσουμε τις συνθήκες εκείνες που επηρεάζουν αρνητικά την ανάπτυξη των δημιουργικών γνωστικών ικανοτήτων του βρέφους»: Να μεταφέρετε την περίοδο λόγου του Κειμένου 2 στην αντίθετη σύνταξη κάνοντας τις αναγκαίες μετατροπές (μονάδες 5) και να επισημάνετε δύο αλλαγές στο ύφος (μονάδες 2). Μονάδες 10
 
Γ1. Γιατί εμφανίζεται προβληματισμένος ο ήρωας του Κειμένου 3 και πώς εκδηλώνει τον προβληματισμό του; Να απαντήσετε αξιοποιώντας συνολικά τρεις (3) διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες. Εσείς πώς θα αντιδρούσατε σε ανάλογη περίπτωση; (150-200 λέξεις) Μονάδες 15
 
Δ1. Τα Κείμενα 1 και 2 αναφέρονται στη δημιουργικότητα και τη σημασία της. Αξιοποιώντας δημιουργικά το περιεχόμενό τους, σε ένα άρθρο 350-400 λέξεων που θα αναρτήσετε στο προσωπικό σας ιστολόγιο, να αναφέρετε: α) τους λόγους για τους οποίους το σύγχρονο σχολείο οφείλει να καλλιεργεί τη δημιουργικότητα των μαθητών/ μαθητριών και β) τους τρόπους με τους οποίους εσείς επιλέγετε στην προσωπική σας ζωή να εκφράσετε τη δημιουργικότητά σας. Μονάδες 30
 
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ
A1.  Θέσεις της Μπάρμπαρα Πομιεχόφσκα
1. Η ανθρώπινη δημιουργικότητα έχει ως βάση της τη συνδυαστική και παραγωγική σκέψη
2. Η δημιουργικότητα του ανθρώπου είναι απεριόριστη.
3. Η δημιουργικότητα σχετίζεται με το στάδιο της γλωσσικής ανάπτυξης.
4. Η δημιουργικότητα ξεκινά από τη βρεφική ηλικία.
5. Η δημιουργικότητα συνήθως συνδέεται με ενηλίκους και όχι με μικρά παιδιά.
6. Προτείνεται η μελέτη των ποικίλων ανασταλτικών παραγόντων ανάπτυξης της δημιουργικότητας.
(κάθε άξονας έπαιρνε 1,5μονάδα)
 
Β1. α. Σωστό, β. Σωστό, γ. Λάθος, δ. Λάθος, Ε. Σωστό

Β2. Αρκούν δυο από τις παρακάτω επιλογές με τα αντίστοιχα παραδείγματα  και τεκμηρίωση
Γ΄ ρηματικό πρόσωπο	η οποία οδηγεί σε κάποια μορφή, μπορεί να συνδυάζει ιδέες
ειδικοί όροι	αποκλίνουσα σκέψη, πολυαισθητηριακές εμπειρίες
οριστική έγκλιση	έχει επιβεβαιωθεί ερευνητικά, παρέχει τη δυνατότητα
επιστημική τροπικότητα	εξασφαλίζει, αδιαμφισβήτητα
παθητική σύνταξη	συνδέεται άμεσα με τη φαντασία, εντοπίζεται ισχυρή σχέση
ονοματοποίηση  αναφορική λειτουργία	ενασχόληση, ανάληψη, εξεύρεση
	νοείται ως μία διαδικασία, καθιστά δύσκολο το εγχείρημα

 

Τα στοιχεία διαμορφώνουν:
·        αντικειμενικότητα ύφους
·        αποστασιοποίηση
·        αξιοπιστία και εγκυρότητα πληροφοριών
·        πυκνότητα και συνθετότητα νοημάτων
·        αυξημένο βαθμό βεβαιότητας
·        σαφήνεια και ακρίβεια νοημάτων
 Είναι απαραίτητο οι μαθητές /μαθήτριες να συνδυάσουν τις γλωσσικές επιλογές με λειτουργία τους και με το νόημα του κάθε επιμέρους σημείου του κειμένου.
 
Β3. α. Ο τίτλος: προϊδεάζει για το περιεχόμενο του κειμένου, διεγείρει το ενδιαφέρον του αναγνώστη και τον κινητοποιεί να διαβάσει το κείμενο.
Το αποτέλεσμα επιτυγχάνεται με συνυποδηλωτική χρήση της γλώσσας / ποιητική λειτουργία της γλώσσας / χιούμορ / πρόκληση έκπληξης / προφορικότητα
 
β. Μεταφορά στην παθητική σύνταξη: «Θα πρέπει, επομένως, να μελετηθούν (από εμάς) οι συνθήκες εκείνες από τις οποίες επηρεάζεται αρνητικά η ανάπτυξη των δημιουργικών γνωστικών ικανοτήτων του βρέφους».
Το ύφος γίνεται   πιο επίσημο, αντικειμενικό, τυπικό / ουδέτερο / απρόσωπο / αποστασιοποιημένο, σύνθετο
(αρκούν δύο από τις παραπάνω επισημάνσεις)
Αν οι μαθητές / μαθήτριες αναφερθούν στην αλλαγή της έμφασης από το υποκείμενο στην ενέργεια του ρήματος, δεν θεωρείται λάθος, αλλά δεν αξιολογείται
 
Γ1. Ο ήρωας εμφανίζεται προβληματισμένος:
από τη στάση ή τη συμπεριφορά των συναδέλφων του / από το περιβάλλον της εργασίας του / από την προσωπική και επαγγελματική του αλλοτρίωση, μονοτονία, ρουτίνα / από την έλλειψη δημιουργικότητας, ανανέωσης, ενθουσιασμού.

Εκδηλώσεις προβληματισμού:απογοήτευση, απελπισία, αγανάκτηση, περίσκεψη, αναζήτηση, σκέψη για αλλαγή εργασίας και επαγγέλματος, αναζήτηση της ελπίδας σε νέους που φοιτούν σε ακαδημαϊκές σχολές, εναγώνια προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της ταυτότητάς του

Ενδεικτικοί κειμενικοί δείκτες αρκούν τρεις):
εικόνες
μεταφορές
ειρωνεία, σαρκασμός
α' πρόσωπο / πρωτοπρόσωπη αφήγηση
εσωτερική εστίαση
εσωτερικός μονόλογος ευθύς λόγος
πολυσύνδετο σχήμα / συσσώρευση αρνήσεων
Οι μαθητές / μαθήτριες αναμένεται να συνδέσουν τους κειμενικούς δείκτες με τα αντίστοιχα χωρία και την ερμηνεία του κειμένου.
 
Δ1. Αναμένονται τα χαρακτηριστικά του κειμενικού είδους (άρθρο).
Για το α' ζητούμενο ενδεικτικά:
·  επιτυγχάνεται αποφόρτιση/σωματική υγεία/ευτυχία-αυτοεκπλήρωση
·  καλλιεργείται ευχάριστο κλίμα μάθησης
·  ενδυναμώνεται το ενδιαφέρον των μαθητών για το σχολείο
·  προλαμβάνονται φαινόμενα βίας/ επιθετικότητας
·  αναπτύσσονται οι νοητικές δεξιότητες/η κρίση του μαθητή-της μαθήτριας/ η συνδυαστική σκέψη/η φαντασία
·  καλλιεργούνται ικανότητες επίλυσης προβλημάτων -> δεξιότητες ενήλικης ζωής
·  προετοιμάζονται μελλοντικοί πολίτες υπεύθυνοι και ικανοί
·  αναπτύσσονται επαγγελματικές δεξιότητες/επαγγελματική ανέλιξη/επιχειρηματικότητα
·  προάγονται οι τέχνες και ο πολιτισμός.

Για το β' ζητούμενο αναμένεται αναφορά σε βιωματικές/προσωπικές εμπειρίες έκφρασης δημιουργικότητας σε διάφορες πτυχές της ζωής τους.

Στο δικό μας ΒΚ, προτάθηκαν τα εξής:
Ενασχόληση με:
τη ζωγραφική, τη μουσική, τη λογοτεχνία, το θέατρο, τις καλές τέχνες
τη μαγειρική
τον αθλητισμό
τις κατασκευές
τον κινηματογράφο, το βίντεο
τον προγραμματισμό,
τη ρομποτική κ.λπ.
Αξιολογούμε με άριστα την επαρκή τεκμηρίωση που συνδέει τις προσωπικές εμπειρίες με τη δημιουργικότητα.
Προτείνεται να θεωρούνται επαρκείς 2-3 αιτιολογημένες θέσεις για κάθε ζητούμενο.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ 

μια άλλη πρόταση για το Α1

Σύμφωνα με την Μ.Πομιεχόφσκα η ανθρώπινη δημιουργικότητα βασίζεται στην ικανότητα συνδυασμού  και παραγωγής νέων ιδεών και εννοιών. Είναι απεριόριστη, εντυπωσιακή ως προς τα αποτελέσματά της και συναφής με την απαρχή της γλωσσικής ανάπτυξης του ανθρώπου εκκινώντας από την βρεφική ηλικία. Κι ενώ οι περισσότεροι την συνδέουν με τους ενηλίκους και τις καλλιτεχνικές δεξιότητες που αυτοί έχουν, η Πομιεχόφσκα υποστηρίζει ότι  θα πρέπει η δημιουργικότητα να αναζητηθεί σε μικρές ηλικίες και να διερευνηθούν οι ανασταλτικοί για την ανάπτυξή της παράγοντες.