ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΤΑΛΗΨΕΙΣ

 

Κείμενο  1                     Προκαταλήψεις των υπολογιστών

          Απόσπασμα από το βιβλίο Nexus,(2024) , του YuvalNoah Harari, διαμορφωμένο για τις ανάγκες της εξέτασης

        Κάποιοι άνθρωποι μπορεί να ελπίζουν ότι το πρόβλημα των θρησκευτικών και των ιδεολογικών προκαταλήψεων μπορεί να ξεπεραστεί αν δώσουμε ακόμα μεγαλύτερη επιρροή στους υπολογιστές, με το επιχείρημα ότι ο ρατσισμός, ο μισογυνισμός, η ομοφοβία, ο αντισημιτισμός και άλλες προκαταλήψεις δεν προέρχονται από τους υπολογιστές αλλά από τις ψυχολογικές συνθήκες και τις βασισμένες σε μύθους πεποιθήσεις των ανθρώπων. Αν λοιπόν μπορούσαμε να βγάλουμε εντελώς τους ανθρώπους από την εξίσωση, οι αλγόριθμοι θα μπορούσαν επιτέλους να αποφασίζουν καθαρά στη βάση των μαθηματικών, απαλλαγμένοι από όλες τις ψυχολογικές παραμορφώσεις ή τις βασισμένες σε μύθους προκαταλήψεις.

           Δυστυχώς, πολυάριθμες μελέτες έχουν αποκαλύψει ότι οι υπολογιστές έχουν συχνά κι εκείνοι τις δικές τους βαθιά ριζωμένες προκαταλήψεις. Αν και δεν είναι βιολογικά όντα και δεν έχουν συνείδηση, έχουν κάτι που μοιάζει με ψηφιακή ψυχή, ακόμα κι ένα είδος ενδοϋπολογιστικής μυθολογίας. Μπορούν κάλλιστα να είναι ρατσιστές, μισογυνικοί, ομοφοβικοί ή αντισημίτες. Για παράδειγμα το 2017, η καθηγήτρια του ΜΙΤ Τζόι Μπουολαμουίνι ανακάλυψε έναν πιο αδιόρατο αλλά εκτεταμένο ρατσισμό στους αλγόριθμους ταξινόμησης προσώπων που κυκλοφορούσαν στο εμπόριο. Έδειξε ότι οι αλγόριθμοι αυτοί ήταν πολύ ακριβείς στην αναγνώριση λευκών αντρών, αλλά εξαιρετικά ανακριβείς στην αναγνώριση μαύρων γυναικών. Σε άλλη περίπτωση, ο αλγόριθμος της ΙΒΜ έκανε λάθος σε ποσοστό μόνο 0,3% στην αναγνώριση του φύλου ανοιχτόχρωμων αντρών, αλλά 34,7% όταν προσπαθούσε να αναγνωρίσει το φύλο σκουρόχρωμων γυναικών. Ο αλγόριθμος έβλεπε με ευκολία τα ανοιχτόχρωμα πρόσωπα, αλλά όχι μιας αφροαμερικανίδας γυναίκας.

     Τι συμβαίνει εδώ; Μία απάντηση μπορεί να είναι ότι ρατσιστές και μισογύνηδες μηχανικοί δεδομένων προγραμμάτισαν αυτούς τους υπολογιστές ώστε να κάνουν διακρίσεις απέναντι στις μαύρες γυναίκες. Ενώ δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την πιθανότητα να συμβαίνουν και τέτοια πράγματα, στην περίπτωση των αλγόριθμων ταξινόμησης προσώπων της Microsoft δεν ήταν αυτή η απάντηση. Στην πραγματικότητα, οι αλγόριθμοι αυτοί οικειοποιήθηκαν από μόνοι τους αυτές τις ρατσιστικές και μισογυνικές προκαταλήψεις από τα δεδομένα με τα οποία εκπαιδεύτηκαν.

     Για να καταλάβουμε πώς μπορεί να συμβαίνει αυτό, πρέπει να εξηγήσουμε κάτι για την ιστορία των αλγόριθμων. Αρχικά οι αλγόριθμοι είχαν ικανότητές περιορισμένες, καθώς βασίζονταν στους ανθρώπους για να τα μάθουν όλα. Καθώς, όμως, αναπτυσσόταν το πεδίο της μηχανικής μάθησης, οι αλγόριθμοι έγιναν πιο ανεξάρτητοι. Η θεμελιώδης αρχή της μηχανικής μάθησης είναι ότι οι αλγόριθμοι μπορούν να μάθουν μόνοι τους καινούργια πράγματα αλληλεπιδρώντας με τον κόσμο, όπως κάνουν και οι άνθρωποι, παράγοντας έτσι μια πλήρως ανεπτυγμένη τεχνητή νοημοσύνη.

        Αυτό σημαίνει ότι η ΤΝ αρχίζει τη ζωή της σαν ένας «αλγόριθμος μωρό» που έχει πολλές δυνατότητες και υπολογιστική ισχύ, αλλά δεν γνωρίζει πολλά πράγματα. Οι ανθρώπινοι γονείς της ΤΝ τής δίνουν μόνο την ικανότητα να μαθαίνει και να έχει πρόσβαση σε έναν κόσμο δεδομένων. Στη συνέχεια αφήνουν τον αλγόριθμο μωρό να εξερευνήσει τον κόσμο. Όπως τα οργανικά νεογέννητα, οι αλγόριθμοι μωρά μαθαίνουν εντοπίζοντας πρότυπα στα δεδομένα στα οποία έχουν πρόσβαση. Ωστόσο, οι βάσεις δεδομένων περιλαμβάνουν προκαταλήψεις. Οι αλγόριθμοι ταξινόμησης προσώπου που μελέτησε η Τζόι Μπουολαμουίνι είχαν εκπαιδευτεί πάνω σε σύνολα δεδομένων από ταγκαρισμένες φωτογραφίες στο διαδίκτυο, εκ των οποίων το 78% ήταν από άντρες και το 84% ήταν από λευκά άτομα. Δεν είναι παράξενο λοιπόν που οι αλγόριθμοι που είχαν εκπαιδευτεί με τέτοια σύνολα δεδομένων ήταν εξαιρετικοί στην αναγνώριση λευκών αντρών αλλά άθλιοι στην αναγνώριση μαύρων γυναικών.

       Όμως, το να απαλλαγούμε από τις αλγοριθμικές προκαταλήψεις μπορεί να είναι εξίσου δύσκολο με το να απαλλαγούμε από τις δικές μας ανθρώπινες προκαταλήψεις. Όταν ένας αλγόριθμος έχει πια εκπαιδευτεί, χρειάζεται πολύς χρόνος και προσπάθεια για να «ξε-εκπαιδευτεί». Μπορεί να αποφασίσουμε απλώς να πετάξουμε τον μεροληπτικό αλγόριθμο και να εκπαιδεύσουμε έναν καινούργιο χρησιμοποιώντας λιγότερο μεροληπτικά δεδομένα. Πού στην ευχή όμως να βρει κανείς ένα σύνολο εντελώς αμερόληπτων δεδομένων;

           Για να έχουν οι υπολογιστές μια πιο ακριβή και υπεύθυνη αντίληψη για τον κόσμο, πρέπει να μπορούν να λάβουν υπόψη τη δική τους επιρροή και επίδραση. Και για να συμβεί αυτό, οι άνθρωποι που σχεδιάζουν αυτή τη στιγμή υπολογιστές πρέπει να αποδεχτούν ότι δεν κατασκευάζουν νέα εργαλεία. Απελευθερώνουν στον κόσμο νέες αυτόνομες οντότητες ή ίσως ακόμα και νέα είδη θεών.

 

Κείμενο  2                  Να βελτιώσουμε την αλγοριθμική παιδεία μας

Άρθρο του Μανώλη Ανδριωτάκη, βιβλιοπαρουσίαση, Καθημερινή, 26.02.2024

Το 2019 η Γαλλίδα συγγραφέας, ερευνήτρια, καθηγήτρια και επιχειρηματίας στον τομέα των ηλεκτρονικών υπολογιστών Ορελί Ζαν κυκλοφόρησε το πρώτο της βιβλίο, ένα δοκίμιο για την αλγοριθμική επανάσταση των καιρών μας, το οποίο μεταφράστηκε πρόσφατα και στα ελληνικά, με τίτλο «Από την άλλη πλευρά της μηχανής, ένα ταξίδι στη χώρα των αλγορίθμων». Αντίθετα με πολλούς συναδέλφους της, νιώθει την ανάγκη να υπερασπιστεί ενεργά την ηθική διάσταση της επιστήμης των υπολογιστών και να μεταδώσει τη γνώση που έχει κατακτήσει σε όλους. Θεωρεί καθήκον της τη διεύρυνση του ψηφιακού αλφαβητισμού, έτσι ώστε να είναι σε θέση να συμμετέχουν περισσότεροι άνθρωποι στον ψύχραιμο δημόσιο διάλογο που πρέπει να γίνει για τις τεχνολογικές εξελίξεις. Η Ζαν γνωρίζει από πρώτο χέρι ότι η δύναμη που έχει στα χέρια του ο προγραμματιστής συνοδεύεται, όπως λέει ο Μπεν Πάρκερ στο κόμικ Σπάιντερμαν, από μεγάλη ευθύνη.

Μέσα απ’ την αφήγηση του προσωπικού αυτού ταξιδιού στον κόσμο της επιστήμης των υπολογιστών, ο αναγνώστης κατανοεί τη λειτουργία και τη σημασία του υπολογισμού και των αλγορίθμων. «Απ’ την άλλη πλευρά της μηχανής» δεν βρίσκονται μάγοι, αλλά άνθρωποι συγκεκριμένου υπόβαθρου, με συγκεκριμένες παραστάσεις, επιθυμίες, φιλοδοξίες. Η Ζαν θέλει να μας επιστήσει την προσοχή σ’ έναν από τους σοβαρότερους κινδύνους των αλγορίθμων, και κατ’ επέκταση της τεχνητής νοημοσύνης, που είναι οι προκαταλήψεις. «Κάθε αλγόριθμος», αναφέρει, «εξαρτάται εν μέρει από την εικόνα που έχουν για τον κόσμο οι άνθρωποι που τον αναπτύσσουν». Την ίδια στιγμή, τέλειο μοντέλο του κόσμου δεν υφίσταται. Εκτός απ’ τις ρητές διακρίσεις, υπάρχουν και οι υπόρρητες1 προκαταλήψεις, οι οποίες προκύπτουν μέσα απ’ την περίπλοκη εκπαίδευση των μοντέλων μηχανικής μάθησης. Εδώ, η μηχανή μαθαίνει μέσα από απόπειρες και λάθη, αναπτύσσοντας μόνη της κάποια κριτήρια, τα οποία μπορεί να μεροληπτούν ή να λανθάνουν. Η Ζαν το λέει όσο πιο απλά γίνεται: «είναι εξαιρετικά δύσκολο να παραχθεί ένα μοντέλο και ένας αλγόριθμος που να στερούνται πλήρως προκαταλήψεων».

Αντί όμως η ερευνήτρια να εξαπολύει κατηγορίες κατά παντός υπευθύνου για την επίμονη εμφάνιση των προκαταλήψεων, υποστηρίζει ότι το πρόβλημα αυτό είναι ο καλύτερος εχθρός των επιστημόνων, γιατί τους αναγκάζει να σκέφτονται ακόμα πιο κριτικά τα μοντέλα τους. «Είναι, κατά κάποιο τρόπο, το μαγικό συστατικό της πνευματικής αυτοάμυνας των επιστημόνων», αναφέρει. Η κριτική ματιά απέναντι στους αλγορίθμους είναι απαραίτητη, υποστηρίζει η Ζαν, καθώς τέλεια λύση δεν υπάρχει. «Οι περιορισμοί της τεχνητής νοημοσύνης δεν πρέπει να μας πτοούν. Το ζητούμενο είναι να γνωρίζουμε πώς λειτουργούν τα αλγοριθμικά συστήματα και να μην τους αναθέσουμε τον πλήρη έλεγχο των αποφάσεων της ζωής μας». Η Ζαν πιστεύει ότι ο αλγόριθμος δεν έχει ούτε συνείδηση ούτε αυτονομία, ούτε μαγικές δυνάμεις. Απλώς, κάνει ό,τι του ζητάμε εμείς οι άνθρωποι. Ο πραγματικός ένοχος για όλες τις αστοχίες των συστημάτων είμαστε εμείς, τονίζει. 

          Στη ρίζα του προβλήματος εντοπίζεται το μεγάλο έλλειμμα ηθικής παιδείας των επιστημόνων της πληροφορικής. Σύμφωνα με τη Ζαν, πρέπει «οι επιστήμονες να ξαναγίνουν φιλόσοφοι… και οι φιλόσοφοι να ενδιαφερθούν για την επιστήμη!». «Σήμερα» σημειώνει, «για να το πω (λίγο) σχηματικά, οι φιλόσοφοι στοχάζονται πάνω σε έναν κόσμο που τους διαφεύγει, ενώ οι επιστήμονες κατασκευάζουν έναν κόσμο δίχως να στοχάζονται πάνω σε αυτόν». Το 2018, η συνειδητοποίηση αυτή την υποχρέωσε να επινοήσει μαζί με τον Γκρεγκορί Ρενάρ τον όρκο Χόλμπερτον – Τιούρινγκ, το αντίστοιχο του Ορκου του Ιπποκράτη για προγραμματιστές. 

   Η Ζαν πιστεύει ότι «η ισχυρή ΤΝ δεν υπάρχει ακόμη, και σίγουρα δεν θα υπάρξει ποτέ». «Η ισχυρή ΤΝ δεν μπορεί να υπάρξει, επειδή η νοημοσύνη των υπολογιστών απλώς θα προσομοιώνει τη γνώση χωρίς να την κατέχει», γράφει εφιστώντας μας την προσοχή στους «γκουρού» που κάνουν ανέξοδες προβλέψεις. Η συγγραφέας υπηρετεί απ’ την αρχή ως το τέλος με συνέπεια το παιδαγωγικό της καθήκον. «Ηγέτες, δημοσιογράφοι, καταναλωτές ή πολίτες: όλοι μας, καθένας στο επίπεδό του, πρέπει επειγόντως να βελτιώσουμε την αλγοριθμική παιδεία μας». Συνυπογράφω και με τα δύο χέρια.

1. δεν λέγονται ευθέως, αλλά αφήνεται να εννοηθούν έμμεσα

 

 

 

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ

Α. Τι προτείνει η Γαλλίδα συγγραφέας Ορελί Ζαν, στο κείμενο 2, προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο κίνδυνος των αλγορίθμων και της Τεχνητής Νοημοσύνης, που είναι οι προκαταλήψεις;  Να αποδώσετε συνοπτικά την απάντησή σας  σε μία παράγραφο 60-70 λέξεων

………………………………………………………………………………………………….

ΑΣΚΗΣΕΙΣ Β΄ ΜΕΡΟΥΣ

 

Β1 Να γράψετε στο τετράδιό σας δίπλα στον αριθμό της Στήλης Α το γράμμα από τη Στήλη Β που αντιστοιχεί στην ορθή απάντηση με βάση το περιεχόμενο των αντίστοιχων κειμένων (χωρίς αναφορά σε χωρία των κειμένων):

Στήλη Α                                Στήλη Β

1. Στην πρώτη παράγραφο του Κειμένου 1 υποστηρίζεται ότι οι άνθρωποι	α. προσδοκούσαν να .εξαλειφθούν τα στερεότυπα χάρη στην ορθολογική φύση των αλγορίθμων
	β. είναι απαλλαγμένοι από μύθους και ψυχολογική προδιάθεση προς τις προκαταλήψεις.
	γ. εύχονται να βγάλουν τους αλγόριθμους από τη ζωή τους.
2. Στη τρίτη παράγραφο του Κειμένου 1 υποστηρίζεται ότι		α. προκατειλημμένοι μηχανικοί υπολογιστών  της Microsoft εκπαίδευσαν τους υπολογιστές στις έμφυλες διακρίσεις .
		β. οι αλγοριθμικές προκαταλήψεις είναι απόρροια εκπαίδευσης  των υπολογιστών σε δεδομένων γεμάτα προκαταλήψεις.
		γ. κανείς δεν ευθύνεται για τη διασπορά έμφυλων προκαταλήψεων στο διαδίκτυο.
3. Ο αλγόριθμός «μωρό» στο κείμενο  1		α.      θεωρείται παντοδύναμος παντογνώστης.
		β. μαθαίνει μόνο όσα οι «γονείς»  του επιτρέπουν.
		γ. μεγαλώνει εξερευνώντας δεδομένα από βάσεις σε όλο τον κόσμο.
4. Στην πρώτη παράγραφο του Κειμένου η Ο. Ζαν		α. υποστηρίζει την υποχρέωση των επιστημόνων να συμμετέχουν αποκλειστικά στον δημόσιο διάλογο για τις τεχνολογικές εξελίξεις.
		β. αναγνωρίζει την μεγάλη ευθύνη και δύναμη των προγραμματιστών για την ηθική πλαισίωση της επιστήμης των υπολογιστών.
		γ. θεωρεί επουσιώδη την διεύρυνση του ψηφιακού αλφαβητισμού.
5. Στην τρίτη παράγραφο του Κειμένου 2,   η Ο. Ζαν		α. επικρίνει κάθε υπεύθυνο για τη διασπορά διαδικτυακών προκαταλήψεων.
		β. κρίνει ότι οι επιστήμονες είναι ανίσχυροι μπροστά στην επιδρομή των αλγόριθμων στο διαδίκτυο.
		γ. θεωρεί ευκαιρία το πρόβλημα των προκαταλήψεων για την αφύπνιση και κριτική ενεργοποίηση της επιστημονικής κοινότητας.

 

Β2. α. Στην πρώτη παράγραφο του κειμένου 1 «Κάποιοι άνθρωποι μπορεί να ελπίζουν …βασισμένες σε μύθους προκαταλήψεις» διατυπώνεται μία πιθανότητα κι  ένα ενδεχόμενο. Με ποιες 2 γλωσσικές επιλογές αποδίδονται και ποια πρόθεση του συγγραφέα υπηρετούν;

Ή

Στην ίδια παράγραφο  παρατηρείται η επιλογή ρημάτων που δηλώνουν δυνατότητα. Να βρεις δύο χωρία που επιβεβαιώνουν την παραπάνω παρατήρηση και να δικαιολογήσεις αυτή την επιλογή με κριτήριο την πρόθεση του συγγραφέα

Ή

Ο  συγγραφέας στο Κείμενο 1  επιλέγει να ξεκινήσει με την αναφορά στην προσδοκία των ανθρώπων από την ΤΝ και τους αλγόριθμους.  Να την προσδιορίσετε και να δικαιολογήσετε την επιλογή του συγγραφέα να ξεκινήσει το κείμενό του με αυτήν.

 

 

β. Ποια είναι η πρόθεση του συγγραφέα στη δεύτερη παράγραφο του Κειμένου 1 «Δυστυχώς, πολυάριθμες μελέτες …αλλά όχι μιας αφροαμερικανίδας γυναίκας.» (μονάδες 2) και πώς ο τρόπος με τον οποίο την αναπτύσσει, εξυπηρετεί την πρόθεσή της αυτή; (μονάδες 3)

Η ίδια άσκηση για την 5^η παράγραφο του ίδιου κειμένου

Στη 5η παράγραφο του Κειμένου 1 επιλέγεται ως κύριος τρόπος οργάνωσης των νοημάτων η αναλογία. Να επιβεβαιώσεις την παραπάνω παρατήρηση με σχετικές αναφορές στα μέλη της αναλογίας και να εξηγήσεις το επικοινωνιακό αποτέλεσμα που δημιουργεί.

Ή

Βρες στο Κείμενο 1 ένα σημείο στο οποίο ο συγγραφέας οργανώνει τον λόγο του με την τεχνική της αναλογίας, παράθεσε με συντομία τα δύο μέλη της και εξήγησε πώς αυτός ο τρόπος οργάνωσης σχετίζεται με το θεματικό κέντρο του κειμένου.

 

γ. Στο κείμενο 2 παρατίθενται σε ευθύ και πλάγιο λόγο οι απόψεις της Γαλλίδας συγγραφέα. Να εντοπίσετε δύο σχετικά κειμενικά χωρία και να εξηγήσετε αυτή την επιλογή λαμβάνοντας υπόψη το είδος του συγκεκριμένου κειμένου.     

 

δ. Κοινή αφετηρία για τα δύο κείμενα είναι οι αλγοριθμικές προκαταλήψεις. Να εντοπίσετε από μία ομοιότητα και μία διαφορά στην προσέγγιση του θέματος από τα δύο κείμενα.

 

ε. Η δεύτερη παράγραφος του κειμένου  1 ξεκινά με μια ερώτηση «Τι συμβαίνει εδώ;». Να σχολιάστε την λειτουργία της στη δεδομένη θέση του κειμένου.

 

ζ. Ποια μορφή έχει ο τίτλος του Κειμένου 2  (Να βελτιώσουμε την αλγοριθμική παιδεία μας ) και ποιος είναι ο επικοινωνιακός του ρόλος;

η. Το κείμενο  2 κλείνει με την φράση «Συνυπογράφω και με τα δύο χέρια.». Τι δηλώνει για τη στάση του αρθρογράφου απέναντι στο θέμα; 

…………………………………………………………………………………………………………….

ΘΕΜΑ Δ

Το κείμενο 2 κλείνει με την άποψη πως «η ισχυρή ΤΝ δεν υπάρχει ακόμη, και σίγουρα δεν θα υπάρξει ποτέ ». α) Συμφωνείτε ή διαφωνείτε με την παραπάνω θέση της Γαλλίδας συγγραφέα και γιατί; β) Με ποιους τρόπους πιστεύετε ότι θα μπορέσουμε να θωρακιστούμε απέναντι στις προκαταλήψεις με τις οποίες κατακλύζουν σήμερα οι αλγόριθμοι το διαδίκτυο;

Αξιοποιώντας δημιουργικά τα Κείμενα 1 και 2 να παρουσιάσετε τις απόψεις σας σε άρθρο 350-400 λέξεων, που θα δημοσιευτεί στην ηλεκτρονική έκδοση  μαθητικού περιοδικού. Μονάδες 30

 

 

 

ΘΕΜΑ  Γ

ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ

[… ]
Βλέπεις, είπε, είναι οι Άλλοι
και δε γίνεται Αυτοί χωρίς Εσένα 
και δε γίνεται μ’ Αυτούς χωρίς, Εσύ
Βλέπεις, είπε, είναι οι Άλλοι 
                         και ανάγκη πάσα να τους αντικρίσεις
ἡ μορφή σου αν θέλεις ανεξάλειπτη νά 'ναι
                        και να μείνει αυτή.

Οδυσσέας Ελύτης
ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ- Η Γένεσις,  1959   

Πώς αντιλαμβάνεται το ποιητικό υποκείμενο την σημασία της ύπαρξης του Άλλου ; Να  απαντήσετε αξιοποιώντας 3 κειμενικούς δείκτες. Ποια διάσταση δίνουν, κατά τη γνώμη σας, σήμερα οι άνθρωποι στην ύπαρξη του (διαφορετικού) Άλλου;    (150-200 λέξεις)