ΜΕΣΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΚΑΙ ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΤΟΥ ΜΙΣΟΥΣ

 

ΚΕΙΜΕΝΟ   1^ο        Social media και μίσος

Η εμπειρία ενός πολίτη μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας 

Στην ψηφιακή εποχή, τα social media δεν είναι απλώς πλατφόρμες επικοινωνίας, αλλά καθρέφτες των κοινωνικών μας τάσεων, των φόβων και των προκαταλήψεων. Ζώντας μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας, αντιλαμβάνεται κανείς με μοναδικό τρόπο πόσο διαφορετικά μπορεί να εκφραστεί η ίδια ρητορική μίσους, ανάλογα με το πολιτικό, πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο κάθε χώρας. Οι διαφορές αυτές δεν είναι μόνο γεωγραφικές ή γλωσσικές· αποκαλύπτουν διαφορετικές ευαισθησίες απέναντι στη θρησκεία, την ιστορία και την πολιτική, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο τα social media ενισχύουν ή μετριάζουν αυτές τις τάσεις.

Τα social media στη Γερμανία και στην Ελλάδα και οι διαφορές τους

Παρακολουθώ καθημερινά τα social media στη Γερμανία και στην Ελλάδα –και, βεβαίως, σε άλλες χώρες–, αλλά η έμφαση είναι σαφώς στις δύο χώρες όπου ζω. Στην Ελλάδα, τα social media συχνά γίνονται πεδία όπου η πολιτική ρητορική συγχέεται με προσωπικές επιθέσεις. Θέματα όπως η κρίση στη Μέση Ανατολή, η διαχείριση της πανδημίας παλαιότερα ή οι πολιτικές αποφάσεις πυροδοτούν ακραία σχόλια που στοχεύουν συγκεκριμένες ομάδες. Οι Εβραίοι, οι μετανάστες ή οι πρόσφυγες μετατρέπονται σε συμβολικούς «στόχους», ενώ η ρητορική μίσους παίρνει συχνά έντονα συναισθηματική μορφή με υβριστικούς χαρακτηρισμούς, memes ή ψευδείς ειδήσεις. Παράλληλα, η ελληνική ψηφιακή κοινότητα ανακυκλώνει χωρίς κανέναν έλεγχο ιστορικά στερεότυπα, συνδέοντας τρέχοντα γεγονότα με παραδοσιακές αφηγήσεις για τον σιωνισμό, τον πόλεμο ή τις θρησκευτικές μειονότητες.

Οι προσωπικές μου παρατηρήσεις δείχνουν ότι ακόμη και μέλη της αριστερής ή φιλελεύθερης κοινότητας συμμετέχουν σ’ αυτόν τον διάλογο χωρίς κριτική αυτοσυνείδηση, θεωρώντας ότι η ένταση της γλώσσας ισοδυναμεί με κοινωνική ή πολιτική «ενεργοποίηση». Τέλος, όλοι οι χρήστες μεταμορφώνονται σε ιστορικούς αυθαιρέτως, εκφέροντας απόψεις με πάθος και την ακατάλυτη βεβαιότητα ότι κατέχουν την απόλυτη αλήθεια.

Στη Γερμανία, το ιστορικό βάρος του ναζισμού και η αυστηρή νομοθεσία κατά του αντισημιτισμού καθορίζουν την ψηφιακή συμπεριφορά. Οι πλατφόρμες συχνά λαμβάνουν άμεσα μέτρα κατά της διάδοσης μίσους, ενώ η κοινωνική ευαισθησία απέναντι σε αντισημιτικά σχόλια είναι υψηλότερη. Ωστόσο, η ρητορική μίσους μετατοπίζεται συχνά σε λιγότερο ορατά κανάλια, μέσω υπόγειων forum ή εναλλακτικών πλατφορμών, με πιο «καμουφλαρισμένα» μηνύματα.

Η εμπειρία ενός πολίτη που ζει στις δύο χώρες δείχνει τρεις βασικές διαφορές: η Ελλάδα εμφανίζει άμεση επιθετικότητα, ενώ η Γερμανία καμουφλαρισμένη ένταση· η ιστορική μνήμη στη Γερμανία, καθώς και ο έλεγχος από τα ίδια τα μέσα για υβριστικά σχόλια, διαμορφώνουν τα όρια του επιτρεπτού· και η αίσθηση κοινωνικής ευθύνης διαφέρει σημαντικά.

                                                                        ATHENS VOICE (2-4 οκτωβρίου 2025)

 

Κείμενο  2

#PSOFOS Η Ρητορική του Μίσους στα Social Media

Απομαγνητοφώνηση αποσπασμάτων από την συζήτηση στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση για την ελληνική κοινωνία: SOCIETY UNCENSORED σε συνεργασία με την Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ)

(εισαγωγή του συντονιστή της συζήτησης): Η ρητορική μίσους, το hate speech, δεν είναι κάτι που εμφανίστηκε με την έκρηξη των social media στη δεκαετία του 2000. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όμως την ενίσχυσαν ως ένα μεγάφωνο άνευ προηγουμένου. Τη φιλοξένησαν μαζί με αδιανόητες θεωρίες συνομωσίας, την αναπαρήγαγαν ως διαδικτυακό bullying, που είχε ως πρώτα και ολοφάνερα θύματα της μειονότητες, τη μετέτρεψαν σε μια διαρκή πόλωση για το οτιδήποτε, με θύματα επίσης στην αλήθεια και το διάλογο, για τον αδύναμο.  Είμαι ο Παναγιώτης Μένεγος, δημοσιογράφος και ραδιοφωνικός παρουσιαστής και με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον περιμένω την άποψη για αυτό το ζήτημα, αλλά και για άλλες πτυχές του, όπως τα όρια της προστασίας της πολιτικής ορθότητας, την online επικράτηση της νοοτροπίας του όχλου, από τους εκλεκτούς συνομιλητές και συνομιλήτριές μου, οι οποίοι θα μιλήσουμε σήμερα στην εκδήλωση αυτή, που διοργανώνεται από τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση και την Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.   

     Ξεκινήσω με εσάς κύριε Χριστόπουλε. Είναι κάπως σημαντικό να δούμε τι ορίζει ο νόμος ως ρητορική μίσους και αν έχει επικαιροποιηθεί, ούτως ώστε να συμπεριλαμβάνει και την online εμπειρία. Αν δεν κάνω λάθος, η τελευταία τροποποίηση ήταν με τον αντιρατσιστικό νόμο  του 2014.

 

(απάντηση Δ. Χριστόπουλου, καθηγητή Παντείου, τμήμα πολιτικής επιστήμης και ιστορίας) Όχι όμως ο λόγος που προσβάλλει εξατομικευμένα. Δεν είναι ρητορική μίσους να σας πω, «σας μισώ». Ρητορική μίσους είναι ο λόγος ο οποίος προσβάλλει, καταφρονεί, περιφρονεί, υποτιμά τις ιδιότητες μιας ομάδας στην οποία ανήκουμε ή το θέλουμε το όχι. Η ρητορική μίσους λοιπόν είναι ο λόγος ο οποίος θίγει αυτήν την ομάδα. Και δευτερευόντως, μέσα στην νομοθεσία για την οποίαν κάνατε λόγο, είναι ο λόγος ο οποίος προτρέπει σε βία, σε βάρος αυτής της ομάδας. Ρητορική μίσους είναι κατεξοχήν για παράδειγμα όταν ένας ιερωμένος είπε στο ποίμνιό του «φτύστε τους» μιλώντας για συγκεκριμένη ομάδα και καταδικάστηκε γι΄ αυτό. Έχει μεγάλη σημασία ποιος το λέει και πού το λέει… ; άλλο να το πει στο ποίμνιό του κι άλλο να το πει πίνοντας καφέ με δυο φίλους του. Η μία είναι μια στιγμή ιδιωτική , στην οποία εν πάση περιπτώσει , ο καθένας λίγο ως πολύ  μπορεί να εκφράζει ό,τι τοξικό έχει μέσα του , γιατί το κάνει σε μια συνθήκη ιδιωτικότητας και άλλο να αξιοποιεί τη δημόσια εξουσία που του έχει ανατεθεί, πολλώ δε μάλλον από το κράτος, δηλαδή και με λεφτά φορολογούμενων, προκειμένου να ξερνά το δηλητήριό του

   (Δημοσιογράφος)   Να σας ρωτήσω κάτι. Εσείς τοποθετείστε πολύ συχνά δημοσίως. Ας υποθέσουμε ότι παίρνουν κάτι το οποίο έχετε πει, παραδείγματος χάρη για την μειονότητα στη Θράκη το βάζουν στις γνωστές εφημερίδες, με τα γνωστά πρωτοσέλιδα, το βάζουν στα γνωστά site, βάζουν και τη φωτογραφία σας με τους γνωστούς χαρακτηρισμούς, σας διασύρουν στα social media και τέλος πάντων, μόλις τελειώσει όλο αυτό που περνάμε, εσείς πάτε να πιείτε ένα καφέ σε μια πλατεία και κάποιος ο οποίος σας αναγνωρίζει, επειδή σας έχει διαβάσει σε αυτές τις εφημερίδες, σε αυτά τα site, έρχεται να σας ζητήσει το λόγο, όχι ακριβώς με ευγενικό τρόπο. Είστε θύμα ρητορικής μίσους και αν σας έχει συμβεί κιόλας;

(Απάντηση Δ. Χριστόπουλου)  Δεν είμαι θύμα ρητορικής μίσους, δεν μπορούμε να σκεφτούμε ότι είναι δυνατόν ένα πρόσωπο το οποίο εκτίθεται στη δημόσια σφαίρα για τις απόψεις του θα αξιώνει να τιμωρούνται οποιοιδήποτε τον προσβάλλουν εξαιτίας των απόψεων αυτών . Άρα λοιπόν υπάρχει ρητορική μίσους που τιμωρείται και είναι αυτή που σας είπα… υπάρχει ρητορική μίσους που πιθανώς να μπορεί να τιμωρείται και υπάρχει ρητορική μίσους την οποία θα πρέπει να ανεχθούμε, διότι ζούμε σε μια δημοκρατία και στον πυρήνα της δημοκρατίας είναι η διαφωνία και μάλιστα η αναγκαστική συνύπαρξη με απόψεις που μας σοκάρουνε που μας ενοχλούνε, που μας προσβάλλουνε.  Δεν μπορούμε να αξιώνουμε γενικά ότι δεν θα μας προσβάλλει τίποτα Αυτό θα οδηγήσει σε μια ολική σιγή. Άρα λοιπόν με την έννοια αυτή, το να υποστώ εγώ ακόμα και την αποδοκιμασία και την χλεύη για απόψεις που έχω...

(Δημοσιογράφος)  Ή για τη βιοπραγία.

(Απάντηση) Για τη βιοπραγία είναι άλλο πράγμα. Συζητάμε για το λόγο. Αν υποστώ εγώ, αν με δείρουν για κάτι που έχω πει, αν εσείς υποστείτε μια βιοπραγία, τότε συζητάμε για πράξεις που ο ποινικός μας κώδικαζε στις καταχωρίες, σωματικές βλάβες και πάει λέγοντας.  Άρα λοιπόν πρέπει να κάνουμε αυτή τη διάκριση. Και το λέω αυτό, διότι σε μια εποχή που η συζήτηση για τη ρητορική μίσους έχει ανάψει, και σε μια εποχή όπου τα social media υποφέρουν κατά εξοχήν από μια οχλαγωγία ας πούμε, θα πρέπει να κάνουμε τη διάκριση του hate speech και ενός nasty speech, ενός κακού λόγου, ο οποίος δεν είναι ποινικά κολάσιμος.

(Δημοσιογράφος) Το Βασίλη Μπίμπα τα τελευταία χρόνια όποτε τον βλέπω είναι σκυμμένος μπροστά σε μια μικρή ή μεγάλη οθόνη, ανεβάζει το περιεχόμενο του Ιδρύματος Ωνάσης, σχεδιάζει καμπάνιες, κάνει moderation στα σχόλια που ενδεχομένως δέχονται αυτά τα κανάλια.Άρα είναι ένας ειδικός να μας μιλήσει για το τι έχουν κάνει τα social media για να μας προστατεύσουν από αυτή τη ρητορική μίσους. Ανεξαρτητήτως με το πώς την ορίζουμε ή όχι.

 

(Απάντηση Β. Μπίρμπα) Ωραία, η απάντηση σίγουρα χωρίζεται σε δύο κομμάτια.Το πρώτο κομμάτι είναι αυτό που έχουν κάνει τυπικά και το δεύτερο είναι αυτό που πραγματικά συμβαίνει. Ουσιαστικά οι περισσότερες πλατφόρμες, όλες μάλλον, social media, έχουν ένα set από κανόνες τους οποίους πρέπει να αποδεχτούμε που αποδεχόμαστε ελαφρά την καρδία βάζοντας τικ στο κουτάκι όταν θέλουμε να κάνουμε έναν καινούριο λογαριασμό στις οποίες απαγορεύεται ή έστω δεν ενθαρρύνεται η ρητορική του μίσους, ο κακοποιητικός λόγος κτλ. Παράλληλα σε ευρωπαϊκό επίπεδο τουλάχιστον τα τελευταία χρόνια οι μεγάλες εταιρείες μέσα αυτές το facebook, το twitter, το youtube, το instagram και κάποιες ακόμη έχουν έρθει σε συμφωνία με την Ευρωπαϊκή Ένωση και έχουν διαμορφώσει έναν κοινό κώδικα συμπεριφοράς για την καταπολέμηση της ρητορικής μίσους ο οποίος βέβαια δεν σημαίνει ότι υπάρχουν κυρώσεις συγκεκριμένες από την Ευρωπαϊκή Ένωση προς πλατφόρμες σε περίπτωση που δεν τον τηρούν.Νομίζω ότι το τι συμβαίνει στη πράξη είναι πολύ πολύ πολύ διαφορετικό.

 

(Δημοσιογράφος)  Ο αλγόριθμος των social media είναι κάπως το ιερό δισκοπότηρο της εποχής. Μήπως ευνοεί τη ρητορική μίσους την διαφωνία και την πόλωση γιατί μεγαλώνει το engagement των Χριστών;

 

(Απάντηση) Ο αλγόριθμος είναι αυτός ο φαύλος κύκλος των social media. Είναι το επιχείρημα των social media για το ότι εμείς κάνουμε ό,τι μπορούμε αλλά ο αλγόριθμος είναι αυτός που έχει την πρώτη λέξη. Και σίγουρα, καθώς μιλάμε για εταιρείες οι οποίες προσπαθούν να έχουν κέρδη και έχουν πολλά κέρδη, εννοείται πως το engagement, την αφοσίωση κατά κάποιο τρόπο του κοινού, είναι αυτό που τους συμφέρει περισσότερο.

 

Καθώς δεν μας ενδιαφέρει το θετικό ή αρνητικό πρόσωπο του engagement αυτής της αφοσίωσης, μας ενδιαφέρει να υπάρχει. Και όσο υπάρχει, εμείς μπορούμε να πουλάμε διαφημίσεις, μπορούμε να γινόμαστε όλο και περισσότερο επικερδείς.