ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ - ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΚΕΨΗΣ - ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

 

ΚΕΙΜΕΝΟ  1             Η δημοσιογραφία ως δημόσιο αγαθό

1.  Σε μια εποχή αυξανόμενων προκλήσεων για τις δημοκρατίες παγκοσμίως, η αξιόπιστη ενημέρωση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένα ακόμη εμπορικό προϊόν. Αντιθέτως, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η δημοσιογραφία αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατικής ζωής και, ως τέτοιο, πρέπει να ιδωθεί ως δημόσιο αγαθό που χρήζει ενίσχυσης και προστασίας. Η προστασία της ελευθερίας της έκφρασης και της ενημέρωσης κατοχυρώνεται ήδη στο άρθρο 14 του Συντάγματος της Ελλάδας, το οποίο ορίζει ρητώς ότι: «Καθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και διά του Τύπου τους στοχασμούς του τηρώντας τους νόμους του κράτους».

2.  Το ίδιο άρθρο διασφαλίζει την ελευθερία του Τύπου και την ανεξαρτησία της ενημέρωσης από κάθε είδους λογοκρισία ή άδεια προληπτικού ελέγχου. Παράλληλα υπογραμμίζεται η ανάγκη σεβασμού της αντικειμενικότητας της ενημέρωσης και της πολυφωνίας. Η αναγνώριση της δημοσιογραφίας ως δημόσιου αγαθού έρχεται να απαντήσει στις σύγχρονες προκλήσεις και να ενισχύσει θεσμικά την ουσιαστική κατοχύρωση του δικαιώματος όλων των πολιτών στην αξιόπιστη και ανεξάρτητη ενημέρωση. Πρόκειται για τη «φυσική» εξέλιξη και ενδυνάμωση των συνταγματικών μας αρχών.

Τι σημαίνει δημόσιο αγαθό και γιατί αφορά τη δημοσιογραφία; Στην οικονομική και κοινωνική θεωρία, δημόσιο αγαθό χαρακτηρίζεται εκείνο που πληροί δύο βασικές προϋποθέσεις:

• Είναι μη αποκλειστικό (κανείς δεν μπορεί να αποκλειστεί από τη χρήση του).

• Είναι μη ανταγωνιστικό (η χρήση του από έναν δεν περιορίζει τη χρήση του από άλλον).

Η δημοσιογραφία, ειδικά η ανεξάρτητη και αξιόπιστη, πληροί και αυτή τις ίδιες προϋποθέσεις:

• Δεν είναι αποκλειστική: Οταν μια ερευνητική δημοσιογραφική έρευνα αποκαλύπτει σκάνδαλα διαφθοράς, όλοι οι πολίτες ωφελούνται από τη γνώση, ανεξαρτήτως αν πλήρωσαν.

• Δεν είναι ανταγωνιστική: Η ενημέρωση ενός πολίτη δεν μειώνει τη δυνατότητα ενημέρωσης άλλων πολιτών.

Το σημερινό επιχειρηματικό μοντέλο των μέσων ενημέρωσης, βασισμένο στη διαφήμιση και στις συνδρομές, έχει σοβαρές αδυναμίες:

•Δίνει προτεραιότητα στην εμπορική απήχηση αντί της ποιοτικής ενημέρωσης.

•Δημιουργεί φραγμούς πρόσβασης.

Αυτά τα μοντέλα καθιστούν τα μέσα ευάλωτα σε οικονομικές και πολιτικές πιέσεις. Ταυτόχρονα, οι μεγάλοι τεχνολογικοί κολοσσοί, που ελέγχουν τις κύριες πλατφόρμες διανομής πληροφορίας, επιβάλλουν όλο και περισσότερο ένα ασφυκτικό πλαίσιο οικονομικού και αλγοριθμικού ελέγχου, περιορίζοντας έτσι την ανεξαρτησία των μέσων και την ελεύθερη πρόσβαση του κοινού σε ποιοτική ενημέρωση. Η αναγνώριση της δημοσιογραφίας ως δημόσιου αγαθού προσφέρει απάντηση σε αυτή την κρίση:

•Κατοχυρώνει τη συλλογική υποχρέωση στήριξης της αξιόπιστης ενημέρωσης.

• Ενθαρρύνει τη δημιουργία νέων βιώσιμων μοντέλων χρηματοδότησης, προσανατολισμένων στο δημόσιο συμφέρον και όχι αποκλειστικά στο κέρδος.

Ενώ απαιτεί:

• Θεσμική στήριξη και προστασία των ανεξάρτητων μέσων.

•Δημόσιες και διεθνείς επενδύσεις στη δημοσιογραφία ως κοινωφελή δραστηριότητα.

•Εκπαίδευση στα ΜΜΕ (media literacy) για όλους τους πολίτες.

Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από πρωτοφανείς όγκους πληροφορίας, όπου το αληθές συνυπάρχει με το ψευδές και το τεκμηριωμένο με το κατασκευασμένο. Για τον λόγο αυτό απαιτείται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο γύρω από την ενημέρωση: ένα πλαίσιο όπου η δημοσιογραφία θα αναγνωρίζεται και θα στηρίζεται ως δημόσιο αγαθό, θεμέλιο της δημοκρατίας και της κοινωνικής ανθεκτικότητας. Η διασφάλιση της πρόσβασης όλων των πολιτών σε αξιόπιστη πληροφόρηση, ανεξάρτητη από εμπορικές ή πολιτικές πιέσεις, δεν είναι επιλογή είναι θεμελιώδης υποχρέωση για την προστασία του δημοκρατικού μας μέλλοντος. Η συνταγματική αναγνώριση της δημοσιογραφίας ως δημόσιου αγαθού και η ενεργή επένδυση στην ανεξάρτητη ενημέρωση συνιστούν ουσιαστικές πράξεις υπευθυνότητας απέναντι στις επόμενες γενιές.

Ο κ. Νίκος Παναγιώτου είναι καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ.

Από την έντυπη έκδοση της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ. 4/5/25

ΚΕΙΜΕΝΟ  2 Δημοσιογραφία υπό πίεση: Οι κίνδυνοι για τη δημοκρατία χωρίς ασφαλή μέσα ενημέρωσης

1) H διάβρωση της λογοδοσίας: Τα ΜΜΕ και οι δημοσιογράφοι λειτουργούν ως σημαντικοί πυρήνες λογοδοσίας. Χωρίς ελεύθερα ΜΜΕ, ο παράγοντας αυτός διαβρώνεται με σοβαρές συνέπειες, όπως η εμπιστοσύνη στους δημόσιους θεσμούς να καταρρεύσει και το κράτος δικαίου να αντικατασταθεί από προσωπικά ή πολιτικά συμφέροντα. Όταν αυτοί που έχουν την εξουσία μπορούν να ενεργούν χωρίς φόβο ελέγχου, η δημοκρατία μετατρέπεται σε ένα κενό κέλυφος.

2) Η άνοδος της παραπληροφόρησης: Με τη μείωση της ελευθερίας του Τύπου, υπονομεύεται επίσης η δυνατότητα του κοινού να έχει πρόσβαση σε αξιόπιστες και αμερόληπτες πληροφορίες. Ελλείψει ανεξάρτητης δημοσιογραφίας, η παραπληροφόρηση, η προπαγάνδα και τα ψευδή νέα θα κατακλύσουν τη δημόσια σφαίρα, δημιουργώντας σύγχυση και εμβαθύνοντας τις κοινωνικές διαιρέσεις. Τα αυταρχικά καθεστώτα ιδιαίτερα, θα εκμεταλλευτούν αυτή την κατάσταση για να γεμίσουν το κενό πληροφόρησης με αφηγήσεις που εξυπηρετούν τα συμφέροντά τους, συχνά εις βάρος της αλήθειας.Η διάδοση της παραπληροφόρησης αποτελεί υπαρξιακή απειλή για τη δημοκρατία. Καθώς η κοινωνία διχάζεται σε «πληροφοριακές φούσκες», όπου διαφορετικές ομάδες ασπάζονται αντικρουόμενες εκδοχές της πραγματικότητας, η δυνατότητα διεξαγωγής ορθολογικού διαλόγου εξαφανίζεται. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ακόμη και οι νόμιμες δημοκρατικές διαδικασίες, όπως οι εκλογές, μπορούν να υπονομευτούν

3) H αποδυνάμωση της κοινωνίας των πολιτών: Τα ΜΜΕ ενισχύουν τις παρεμβάσεις της κοινωνίας των πολιτών, παρέχοντας μια πλατφόρμα για τη συζήτηση κρίσιμων κοινωνικών ζητημάτων. Όταν η ελευθερία της δημοσιογραφίας υπονομεύεται, αυτές οι φωνές σιγούν και σημαντικά θέματα, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, η περιβαλλοντική δικαιοσύνη και η οικονομική ανισότητα, παραμελούνται ή διαστρεβλώνονται. Χωρίς κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης, τα κινήματα που επιδιώκουν να λογοδοτήσει η «εξουσία» ή να προωθήσουν την κοινωνική αλλαγή δυσκολεύονται να κερδίσουν έδαφος. Η σίγαση αυτών των φωνών μοιραία οδηγεί στην αποδυνάμωση της κοινωνίας των πολιτών.  

                                                                                                                                 Η.  Νικέζης, ATHENS VOICE, 23.9.24

 

       ΚΕΙΜΕΝΟ 3 λογοτεχνικά κείμενα

Το κάψιμο των βιβλίων –             Μπέρτολτ Μπρεχτ

(Το κάψιμο βιβλίων στη Γερμανία,με αποκορύφωμα τις ναζιστικές πυρές της 10ης Μαίου του του 1933, ήταν μια οργανωμένη εκστρατεία λογοκρισίας από το καθεστώς του Χίτλερ. Χιλιάδες φοιτητές και ναζί κατέστρεψαν περίπου 20.000+ βιβλία "αντεθνικού περιεχομένου", συμπεριλαμβανομένων έργων Εβραίων, κομμουνιστών και φιλελεύθερων συγγραφέων, για να επιβάλουν ιδεολογική ομοιομορφία, σηματοδοτώντας μια "σκοτεινή μέρα" για τον πολιτισμό)

 

Όταν διαταγή έβγαλε το καθεστώς να καούνε

σε δημόσιες πλατείες τα βιβλία που

περικλείνουν ιδέες ανατρεπτικές,

κι από παντού κεντρίζανε τα βόδια

να σέρνουν κάρα ολόκληρα

με βιβλία για την πυρά, ένας εξορισμένος

ποιητής, ένας απ’ τους καλύτερους,

διαβάζοντας των βιβλίων τον κατάλογο,

με φρίκη του είδε πως τα δικά του

τα είχανε ξεχάσει. Χίμηξε στο γραφείο του

με τις φτερούγες της οργής, κι έγραψε στους τυράννους ένα

     γράμμα:

«Κάψτε με!» έγραφε με πένα ακράτητη, «κάψτε με!

Μ’ αφήσατε έξω! Δε μπορείτε να μου το κάνετε αυτό, εμένα!

 

 

Την αλήθεια δεν έγραφα πάντα στα βιβλία μου; Και τώρα

μου φερνόσαστε σα νά ’μαι ψεύτης! Σας διατάζω:

Κάψτε με!» 

(Μπέρτολτ Μπρεχτ, “Ποιήματα”, 1938, μτφρ. Μάριος Πλωρίτης, Θεμέλιο, Αθήνα 2000)

 

 

Αποσπάσματα από το βιβλίο «1984»  του Τζ. Όργουελ

Το 1984 του Τζορτζ Όργουελ παρουσιάζει μια ολοκληρωτική κοινωνία όπου η εξουσία ελέγχει όχι μόνο τις πράξεις αλλά και τη σκέψη των ανθρώπων, μέσω της παρακολούθησης, της προπαγάνδας και της αλλοίωσης της γλώσσας. Η ελευθερία του λόγου καταργείται, γιατί χωρίς λέξεις δεν μπορεί να υπάρξει ελεύθερη σκέψη.

1^ο απόσπασμα Ο κεντρικός ήρωας του έργου Γουίνστον, στη διάρκεια της υποχρεωτικής πρωινής γυμναστικής που επιβάλλει το καθεστώς σε όλους, ανακαλεί στη μνήμη του σπαράγματα από γεγονότα μιας πραγματικότητας από το παρελθόν. Το παρελθόν που προηγήθηκε της νέας πραγματικότητας που επέβαλε το καθεστώς στους ανθρώπους και τους ανάγκασε να διαγράψουν από τη μνήμη τους

        Από εκείνον τον καιρό πάνω κάτω, ο πόλεμος ήταν συνεχόμενος, αν και για την ακρίβεια δεν ήταν πάντα ο ίδιος πόλεμος. Για πολλούς μήνες στη διάρκεια της παιδικής του ηλικίας, ξεσπούσαν άτακτες οδομαχίες ακόμα και στο Λονδίνο, κάποιες μάλιστα τις θυμόταν ολοκάθαρα. Για να ιχνηλατήσεις όμως την ιστορική περίοδο, να ονομάσεις ποιος πολεμούσε ποιον τη συγκεκριμένη στιγμή, ήταν αδύνατον, αφού ούτε έγγραφες ούτε προφορικές μαρτυρίες ανέφεραν κάποια άλλη κατάσταση πέρα από την τωρινή. Για παράδειγμα, αυτή τη στιγμή, το 1984 (αν η χρονιά ήταν το 1984), η Ωκεανία βρισκόταν σε πόλεμο με την Ευρασία και σε συμμαχία με την Ανατολασία. Δεν υπήρχε προφορική ή γραπτή μαρτυρία που να αποδεικνύει ότι ο τρεις δυνάμεις δεν είχαν πάντα την ίδια δυναμική σχέσεων. Βασικά, όπως γνώριζε πολύ καλά ο Γουίνστον, τέσσερα χρόνια πριν η Ωκεανία βρισκόταν σε πόλεμο με την Ανατολασία και είχε σύμμαχό της την Ευρασία. Αυτό όμως δεν ήταν παρά μια λαθραία πληροφορία, την οποία έτυχε να γνωρίζει γιατί η μνήμη του παραστρατούσε πότε πότε. Επισήμως, καμία αλλαγή δεν είχε επέλθει στο πολιτικό σκηνικό. Η Ωκεανία πολεμούσε εναντίον της Ευρασίας, άρα πάντα πολεμούσε εναντίον της. Ο τωρινός εχθρός ανέκαθεν αντιπροσώπευε το απόλυτο κακό, και αυτό σήμαινε ότι οποιαδήποτε παρελθοντική ή μελλοντική συμφωνία μαζί του ήταν αδύνατη.

             Το τρομακτικό, σκέφτηκε για χιλιοστή φορά ο Γουίνστον ενώ έσπρωχνε τους ώμους προς τα πίσω, (με τα χέρια στους γοφούς έστρεφαν το σώμα από τη μέση και πάνω, άσκηση υποτίθεται ενδυναμωτική των μυών της πλάτης) –το τρομακτικό ήταν πως όλα αυτά μπορούσε κάλλιστα να αλήθευαν. Αν το Κόμμα είχε τη δυνατότητα να βάλει χέρι στο παρελθόν και να ισχυρίζεται ότι το τάδε ή το δείνα γεγονός δεν συνέβη ποτέ –αυτό δεν ήταν σίγουρα κάτι πιο τρομακτικό από τα βασανιστήρια και τον θάνατο;

       Το Κόμμα έλεγε ότι η Ωκεανία δεν ήταν ποτέ σύμμαχος με την Ευρασία. Αυτός όμως, ο Γουίνστον  Σμιθ, γνώριζε καλά ότι η Ωκεανία ήταν σύμμαχος με την Ευρασία πριν από τέσσερα χρόνια. Αλλά, πώς το γνώριζε; Υπήρχε μόνο στη δική του συνείδηση, που έτσι κι αλλιώς, πολύ σύντομα θα έπρεπε να μηδενιστεί. Κι αν όλοι οι υπόλοιποι αποδέχονταν τα ψέματα που επέβαλλε το Κόμμα –αν όλα τα αρχεία παρουσίαζαν την ίδια εκδοχή– τότε το ψέμα θα περνούσε στην ιστορία και θα γινόταν αλήθεια. Το σύνθημα του Κόμματος ήταν: “Αυτός που ελέγχει το παρελθόν, ελέγχει το μέλλον. Αυτός που ελέγχει το παρόν, ελέγχει το παρελθόν”. Και πάλι όμως, το παρελθόν, αν και εκ φύσεως παραποιήσιμο, δεν παραποιήθηκε ποτέ. Ό,τι κι αν ήταν αλήθεια σήμερα, ήταν αλήθεια ανέκαθεν. Τα πράγματα ήταν πολύ απλά. Το μόνο που χρειαζόταν ήταν αλλεπάλληλες σαρώσεις της μνήμης σου. “Έλεγχος της πραγματικότητας” ή όπως το ονόμαζαν στη Νέα Ομιλία “δισκεψία”.               σσ.49-50

 

2. (Μια έργάσιμη ημέρα του Γουίνστον, στο Αρχείο, τμήμα του Υπουργείου Αλήθειας. Δουλειά του είναι το σβήσιμο και ξαναγράψιμο ειδήσεων που είχαν δημοσιευτεί στο παρελθόν σε φύλλα των εφημερίδων και οι οποίες ειδήσεις πλέον δεν εξυπηρετούν τις ανάγκες του Κόμματος και δεν συμφωνούν με την αλήθεια του παρόντος)

     Ο Γουίνστον σχημάτισε τις λέξεις “παλιά νούμερα” στο καντράν της τηλεοθόνης και ζήτησε τα απαραίτητα φύλλα των “Τάιμς”, τα οποία γλίστρησαν μέσω του αεροσωλήνα πάνω στο γραφείο του με μόλις ελάχιστη καθυστέρηση. Τα μηνύματα που είχε λάβει αναφέρονταν σε άρθρα ή ειδήσεις που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο είχε κριθεί αναγκαίο να αλλάξουν ή, κατά την επίσημη έκφραση, να “διορθωθούν”. Η δουλειά του Γουίνστον ήταν να διορθώσει τα αρχικά στοιχεία ώστε να βρίσκονται σε συμφωνία με τα τελευταία δεδομένα. Το μήνυμα, που έπρεπε να «διορθωθεί», αναφερόταν σε ένα πολύ απλό λάθος που δεν χρειαζόταν πάνω από δύο λεπτά για να διορθωθεί. Πριν από λίγο καιρό, συγκεκριμένα μέσα στον Φεβρουάριο, το Υπουργείο Αφθονίας είχε δημοσιεύσει μία υπόσχεση (“κατηγορηματική εγγύηση” κατά την επίσημη έκφραση) ότι σε όλη τη διάρκεια του 1984 δεν θα γινόταν καμία μείωση στη μερίδα της σοκολάτας. Στην πραγματικότητα, όπως ήταν ενήμερος ο Γουίνστον, η μερίδα της σοκολάτας θα μειωνόταν από τριάντα σε είκοσι γραμμάρια στο τέλος της εβδομάδας που διένυαν. Το μόνο λοιπόν που χρειαζόταν στο τρίτο μήνυμα ήταν να αντικατασταθεί η αρχική υπουργική υπόσχεση με μια προειδοποίηση ότι πιθανώς θα κρινόταν αναγκαίο να μειωθεί η μερίδα κάποια στιγμή μέσα στον Απρίλιο.

      Με το που διεκπεραίωσε τα θέματα των εντολών για διορθώσεις, ο Γουίνστον επισύναψε τις φωτογραφημένες διορθώσεις του στο αντίστοιχο φύλλο των “Τάιμς” και τις έσπρωξε στον αεροσωλήνα. Κατόπιν, με μία σχεδόν αυτόματη κίνηση, τσαλάκωσε τα αρχικά μηνύματα και τυχόν δικές του σημειώσεις και τα έριξε στην τρύπα της μνήμης για να τα καταβροχθίσουν οι φλόγες.

       Το τι συνέβαινε στον αόρατο λαβύρινθο όπου οδηγούσαν οι αεροσωλήνες, δεν το γνώριζε με κάθε λεπτομέρεια, είχε όμως μια γενική ιδέα. Με το που συγκεντρώνονταν και αντιστοιχούνταν όλες οι απαραίτητες διορθώσεις, το φύλλο των “Τάιμς” τυπωνόταν ξανά, το πρωτότυπο καταστρεφόταν και το διορθωμένο έπαιρνε τη θέση του στα αρχεία. Αυτή η διαδικασία των αλλεπάλληλων διορθώσεων εφαρμοζόταν όχι μόνο στις εφημερίδες αλλά και στα βιβλία, τα περιοδικά, τα φυλλάδια, τις αφίσες, τις ταινίες, τις ηχογραφήσεις, τα κινούμενα σχέδια, τις φωτογραφίες –σε κάθε λογοτεχνικό είδος και κάθε έγγραφο που ίσως έφερε πολιτική ή ιδεολογική σημασία. Μέρα με τη μέρα, για να μην πούμε λεπτό προς λεπτό, το παρελθόν ενημερωνόταν για να συμφωνεί με το παρόν. Με αυτόν τον τρόπο, κάθε πρόβλεψη του Κόμματος αποδεικνυόταν σωστή βάσει ντοκουμέντων. Οποιαδήποτε είδηση ή έκφραση άποψης ερχόταν σε αντίθεση με τις ανάγκες της παρούσας στιγμής, δεν επιτρεπόταν να παραμείνει καταγεγραμμένη. Ολόκληρη η ιστορία ήταν ένα παλίμψηστο, ένα χειρόγραφο που σβηνόταν και ξαναγραφόταν όσες φορές κρινόταν αναγκαίο. Μόλις ολοκληρωνόταν η εκ νέου καταγραφή, δεν υπήρχε πλέον καμία απόδειξη ότι είχε γίνει παραποίηση. Τον μεγαλύτερο τομέα του Τμήματος Αρχείων, μεγαλύτερο και από αυτόν όπου εργαζόταν ο Γουίνστον, τον απάρτιζαν πρόσωπα που η δουλειά τους ήταν να αναζητούν και να συλλέγουν όλα τα αντίτυπα βιβλίων, εφημερίδων και άλλων εγγράφων που είχαν αντικατασταθεί και επρόκειτο να καταστραφούν. Ένα φύλλο των “Τάιμς” που, λόγω αλλαγών εν όψει πολιτικής ευθυγράμμισης ή λανθασμένων προφητειών του Μεγάλου Αδελφού ίσως και να είχε ξαναγραφτεί καμιά δεκαριά φορές, εξακολουθούσε να βρίσκεται στα αρχεία με την αρχική του ημερομηνία. Δεν υπήρχε κανένα άλλο αντίτυπο που να το αναιρεί. Τα βιβλία επίσης αποσύρονταν και ξαναγράφονταν πολλές φορές.(…)

      Υπήρχε ο τομέας των τηλεπρογραμμάτων με τους τεχνικούς, τους παραγωγούς και τις ομάδες ηθοποιών που είχαν επιλεχθεί ειδικά για την ικανότητά τους να μιμούνται φωνές. Υπήρχαν στρατιές υπαλλήλων που τους είχε ανατεθεί να συντάσσουν καταλόγους βιβλίων και περιοδικών τα οποία έπρεπε να αποσυρθούν. Υπήρχαν οι αχανείς αποθήκες όπου φυλάσσονταν τα διορθωμένα έγγραφα και όπου τα πρωτότυπά τους καταστρέφονταν σε απόκρυφα καμίνια. Και κάπου, εντελώς ανώνυμα, υπήρχαν τα μυαλά που κατεύθυναν και συντόνιζαν όλη αυτή την προσπάθεια και καθόριζαν το πλαίσιο της τακτικής που κρινόταν απαραίτητο ώστε να διατηρηθεί το τάδε τμήμα του παρελθόντος, να παραποιηθεί κάποιο άλλο κα ένα άλλο να πάψει να υπάρχει. Εξάλλου, και το Τμήμα Αρχείων δεν ήταν παρά ένα παρακλάδι του Υπουργείου Αλήθειας, του οποίου το πρωταρχικό μέλημα δεν ήταν να ανακατασκευάζει το παρελθόν, αλλά να προμηθεύει τους πολίτες της Ωκεανίας με εφημερίδες, ταινίες, εγχειρίδια, προγράμματα τηλεόρασης, θεατρικά έργα, μυθιστορήματα –σε γενικές γραμμές, κάθε είδους πληροφορία, οδηγία ή ψυχαγωγία, από ένα άγαλμα μέχρι ένα σύνθημα, από ένα λυρικό ποίημα μέχρι μια διατριβή περί βιολογίας και από ένα παιδικό αλφαβητάριο μέχρι ένα λεξικό της Νέας Ομιλίας.                                             σσ 54-56,58

Τα αποσπάσματα προέρχονται από την ηλεκτρονική έκδοση του βιβλίου , Ανοικτή Βιβλιοθήκη, μετάφραση Ευρυδίκη Αμανατίδου

 

 

ΚΡΙΤΗΡΙΟ - ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ : ΕΙΜΑΣΤΕ ΣΤΟ "ΕΜΕΙΣ"

 

    

   ΚΕΙΜΕΝΟ  1ο                                     Λευκή πετσέτα                            

 1.  Ο στωικισμός υποστήριζε πως πρέπει να μπορούμε να διακρίνουμε τα πράγματα και τις καταστάσεις που μπορούμε να επηρεάσουμε από εκείνα που δεν μπορούμε. Και πως δεν είναι συνετό να αναλωνόμαστε σε ανώφελες προσπάθειες.  Ως εκ τούτου οφείλουμε να στρέψουμε την προσοχή μας προς τον εαυτό μας και να αναζητήσουμε την ευδαιμονία σε ένα προσωπικό σύμπαν, ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες. Σε ποια εποχή αναπτύχθηκε αυτή η θεωρία; Όταν η πόλη-κράτος έχανε τη συνοχή της και η συμμετοχή αλλά και η εμπιστοσύνη του πολίτη στους θεσμούς εξασθενούσε. Κάτι μας θυμίζει.

 2.  Έχουν αυξηθεί εκείνα τα οποία πιστεύουμε πως δεν μπορούμε να επηρεάσουμε, κάθε μέρα πετάμε και από μία λευκή πετσέτα1. Πιστεύουμε πως ο κόσμος έχει αρχίσει να παρανοεί και αναπτύσσεται η θεωρία της ατομικής βάρκας, πως εμείς μπορούμε να σωθούμε από το ναυάγιο. Κάπου εδώ οι ιστορικοί χαμογελούν συγκαταβατικά2, γιατί δεν έχουν περάσει και πολλά χρόνια από τότε που ο κόσμος πραγματικά παρανόησε, στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο πλανήτης έχει περάσει πολύ πιο σκοτεινές περιόδους.

3.   Η διαφορά είναι πως τότε υπήρχε πίστη στη συλλογικότητα και γύρω από αυτήν συσπειρώθηκε όλο το κουράγιο της αντίδρασης και της αντίστασης στην τρέλα. Το «εμείς» άντεξε και τελικά νίκησε. Σήμερα πλέον δεν συναντάμε ισχυρά «εμείς». Έχουμε μια αριστοκρατική αντίληψη και με αυτήν πορευόμαστε. Το «πού να μπλέκεις τώρα;» και το «σιγά μην κάθομαι να εξηγώ και να χαλάω τη ζαχαρένια μου» έχουν αφήσει όλον τον χώρο που χρειάζονται οι διαταραγμένοι να κυριαρχούν. Η αφ’ υψηλού αντιμετώπισή τους μας έχει στριμώξει στη γωνία και νομίζουμε πως γλιτώνουμε. Καταλαβαίνω απόλυτα πως ο καθένας έχει τα όριά του και δεν βρίσκει καμία προοπτική πια σε συλλογικότητες . Όμως μην έχουμε την ψευδαίσθηση πως νικάμε και πως καταφέρνουμε να μείνουμε έξω από τον κύκλο της διαταραχής. Το καλό και το κακό είναι νερό, βρίσκουν πάντα τρόπους να περνάνε, να ποτίσουν ή να διαβρώσουν το ένα το άλλο. Δεν υπάρχουν στεγανά και είναι επιτακτική ανάγκη κάποια στιγμή να βρούμε όλοι το ελάχιστο κοινό μας πολλαπλάσιο.

4. Σε έναν χαωμένο και ταυτόχρονα συνδεδεμένο μέσω Internet κόσμο, χρειάζονται νέα εργαλεία. Οχι αμφισβήτηση βέβαια της Δημοκρατίας, αλλά, αντιθέτως, πλάτεμά της, πρέπει να πείσουμε πως χωράμε περισσότεροι από όσους μας υπαγορεύουν ο φανατισμός, η αυθεντία και η μισαλλοδοξία. Πάλι καταλήγω πως ο ελέφαντας στο δωμάτιο3  είναι η φτώχεια και ο αποκλεισμός. Οσο θα μεγεθύνονται αυτά, θα συνεχίσουν να πρυτανεύουν ως λύσεις τα περισσότερα όπλα και η αμυντική θωράκιση. Ο εχθρός όμως θα κάνει πάρτι μέσα από τα τείχη.                                                          του  Οδυσσέα Ιωάννου  ΤΟ ΒΗΜΑ, 11.5.2025

1. Η έκφραση «έριξε λευκή πετσέτα» προέρχεται από τον χώρο της πυγμαχίας όπου η λευκή πετσέτα πετιέται στο ρινγκ ως σήμα παραίτησης του αθλητή, μεταφορικά σημαίνει παραδίδομαι, υποκύπτω, τα παρατάω σε μια αντιπαράθεση ή δύσκολη κατάσταση

2. συγκαταβατικά:  με ηπιότητα, κατανόηση, ανεκτικότητα

3. Ο ελέφαντας στο δωμάτιο (the elephant in the room) είναι ένα μεταφορικό ιδίωμα που περιγράφει ένα προφανές, τεράστιο πρόβλημα ή μια αλήθεια που όλοι γνωρίζουν, αλλά όλοι αποφεύγουν να συζητήσουν, συνήθως λόγω αμηχανίας, φόβου ή ντροπής. 

 

Κείμενο  2^ο           Είμαστε εις το «εμείς»                                                 

Ένα πράμα μόνον με παρακίνησε κι εμένα να γράψω ότι τούτην την πατρίδα την έχομεν όλοι μαζί, και σοφοί κι αμαθείς και πλούσιοι και φτωχοί και πολιτικοί και στρατιωτικοί και οι πλέον μικρότεροι άνθρωποι· όσοι αγωνιστήκαμεν, αναλόγως ο καθείς, έχομεν να ζήσομεν εδώ. Το λοιπόν δουλέψαμεν όλοι μαζί, να την φυλάμεν κι όλοι μαζί και να μην λέγει ούτε ο δυνατός «εγώ» ούτε ο αδύνατος. Ξέρετε πότε να λέγει ο καθείς «εγώ»; Όταν αγωνιστεί μόνος του και φκιάσει ή χαλάσει, να λέγει «εγώ»· όταν όμως αγωνίζονται πολλοί και φκιάνουν, τότε να λένε «εμείς». Είμαστε εις το «εμείς» κι όχι εις το «εγώ». Και εις το εξής να μάθομεν γνώση, αν θέλομεν να φκιάσομεν χωριόν, να ζήσομεν όλοι μαζί.

Στρατηγός Μακρυγιάννης (από τον επίλογο των «Απομνημονευμάτων»)

 

 

Κείμενο  3^ο                 «Εγκώμιο στη διαλεκτική»   

 

Το άδικο προχωράει σήμερα με αβέβαιο βήμα.

Γι’ ακόμα δέκα χιλιάδες χρόνια

οι καταπιεστές παίρνουνε μέτρα.

Η βία μάς βεβαιώνει πως

όπως είναι τα πράγματα, θα παραμείνουν.

Φωνή άλλη δεν ακούγεται

πάρεξ η φωνή των κυριάρχων,

ενώ η εκμετάλλευση ξελαρυγγιάζεται στις αγορές

πως μόλις τώρα ν’ αποδίδει ξεκινάει.

Μα κι από τους καταπιεσμένους

πολλοί λένε τώρα: ’Κείνο που θέλουμ’ εμείς

ποτέ δεν πρόκειται να γίνει.

 

Όμως όποιος ακόμα ανεβαίνει

δεν κάνει να λέει ποτέ!

Καθόλου βέβαιο το βέβαιο δεν είναι.

Όταν οι Αποπάνω αποσώσει θα ’χουνε τους λόγους τους,

θα μιλήσουνε οι Αποκάτω.

Ποιος θα τολμήσει πια να ξαναπεί ποτέ!

Ποιος φταίει που υπάρχει ακόμα καταπίεση; Εμείς!

Ποιος να την συντρίψει θ’ αναλάβει; Εμείς ομοίως!

Οι γονατισμένοι όλοι, εμπρός! Σηκωθείτε!

Οι χαμένοι όλοι, εμπρός! Στον αγώνα! Πολεμήστε!

Όποιος την κατάστασή του ξέρει και κατανοεί

πώς θα εμποδιστεί να την αλλάξει;

Οι νικημένοι του σήμερα, βλέπετε,

είναι οι νικητές του αύριο,

όσο για κείνο το π ο τ έ

σ ή μ ε ρ α, έχει πλέον γίνει κι έχουμε κιόλας αργήσει!                  

 Μπέρτολτ Μπρεχτ            (1931)

 

 

ΘΕΜΑΤΑ

Α1. Σύμφωνα με το κείμενο 1, ποια είναι η στάση των σύγχρονων ανθρώπων απέναντι στα προβλήματα και τα αδιέξοδα της εποχής ; (60-70 λέξεις)

Θέμα Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, με βάση το Κείμενο 1, τις παρακάτω περιόδους λόγου, γράφοντας στο τετράδιό σας, δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε περίοδο, τη λέξη Σωστό ή Λάθος (χωρίς αναφορά σε χωρία του κειμένου):

Α. Θέση του στωικισμού είναι η αναδίπλωση του ατόμου στον εαυτό για την κατάκτηση της ευτυχίας του.

Β. Σύμφωνα με τον Ο. Ιωάννου ο σύγχρονος άνθρωπος δεν συμμερίζεται τις θέσεις του στωικισμού.

Γ. Σύμφωνα με τον Ο. Ιωάννου η ανθρωπότητα αντέταξε μια συλλογική αντίδραση απέναντι στον παραλογισμό του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου.

Δ. Σύμφωνα με τον Ο. Ιωάννου ο σύγχρονος άνθρωπος πλανάται , όταν πιστεύει  πως αποφεύγει το «κακό» ακολουθώντας έναν μοναχικό δρόμο επιβίωσης.

Ε. Σύμφωνα με τον Ο. Ιωάννου η κύρια αιτία όλων των σύγχρονων αδιεξόδων και προβλημάτων είναι η απουσία ισχυρών συλλογικοτήτων στην εποχή μας.

 

Β2. α) Το κείμενο 1 ανήκει στο δημοσιογραφικό είδος του χρονογραφήματος που δημοσιεύεται τακτικά (συνήθως καθημερινά) σε εφημερίδες ή περιοδικά, σχολιάζοντας την επικαιρότητα με εύθυμο, σατιρικό ή στοχαστικό ύφος. Συνδυάζει τη δημοσιογραφική έρευνα με τη λογοτεχνία, εστιάζοντας σε κοινωνικά, πολιτικά ή καθημερινά θέματα, συχνά με σκοπό τη διδαχή ή τη διασκέδαση του αναγνώστη. Να επισημάνετε δύο από τα παραπάνω χαρακτηριστικά (γλώσσας ή περιεχομένου) στο κείμενο 1.

     β) Το κείμενο 2 είναι απόσπασμα από τα απομνημονεύματα του στρατηγού Μακρυγιάννη. Να εντοπίσετε 2 βασικά χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου αυτοβιογραφικού κειμενικού είδους.

 

Β3. α) Να προσδιορίσετε την μορφή και το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του τίτλου του κειμένου 1

       β) Σε μία παράγραφο 30-40 λέξεων να προσδιορίσετε τα κοινά σημεία που εντοπίζετε στα κείμενα 1 και 2.

 

Γ. Ποια είναι η απάντηση του ποιητή στο αίτημα για παύση της βίας και της αδικίας  πάνω στους καταπιεσμένους και τους «νικημένους του σήμερα»; Να απαντήσετε αξιοποιώντας συνολικά τρεις (3) διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες. Εσείς συμμερίζεστε την αισιοδοξία του ποιητή πως «Οι νικημένοι του σήμερα είναι οι νικητές του αύριο» ; (150-200 λέξεις) 

 

Δ. Αντλώντας έμπνευση από τα Κείμενα 1 και 2 και αξιοποιώντας δημιουργικά το περιεχόμενό τους, σε ένα άρθρο 350-400 λέξεων που θα αναρτήσετε στο προσωπικό σας ιστολόγιο, να αναφέρετε: α) τα σύγχρονα προβλήματα και τις προκλήσεις αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα και που θέτουν επιτακτικό το αίτημα για ισχυρές συλλογικότητες και κοινή δράση, β) μορφές και συγκεκριμένους τρόπους συλλογικής δράσης των νέων προκειμένου να αντεπεξέλθουν στα κρίσιμα προβλήματα της εποχής μας εκφράζοντας το πνεύμα του στρατηγού Μακρυγιάννη Είμαστε εις το «εμείς»

 

 ή

 

Δ. Ο Ο. Ιωάννου διαπιστώνει πως «Έχουν αυξηθεί εκείνα τα οποία πιστεύουμε πως δεν μπορούμε να επηρεάσουμε, κάθε μέρα πετάμε και από μία λευκή πετσέτα και ότι αναπτύσσεται η θεωρία της ατομικής βάρκας, πως εμείς μπορούμε να σωθούμε από το ναυάγιο». Η διαπίστωση αυτή ως επιλογή και στάση ζωής πιστεύετε πως  χαρακτηρίζει τη δική σας γενιά; Όποια κι αν είναι η άποψή σας, να την υποστηρίξετε τεκμηριωμένα σε ένα άρθρο γνώμης (350-400 λέξεων) που θα δημοσιευτεί στην ιστοσελίδα του σχολείου σας. Να προτάξετε στο άρθρο σας τίτλο που να εμπεριέχει σχόλιο.

 

 

 

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΛΗΘΙΝΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ κατά τον στρατηγό Μακρυγιάννη

 

(μια επιλογή από τις Δοκιμές του Σεφέρη)

Στὸ ῎Αργος, ὁ Μακρυγιάννης, γιὰ νὰ μὴν τρέχει στοὺς καφενέδες», παρακαλοῦσε τὸν ἕνα καὶ τὸν ἄλλο φίλο νὰ τοῦ μάθουν κάτι περισσότερο ἀπὸ τὰ γράμματα ποὺ ἤξερε, καὶ ποὺ δὲν ἦταν οὔτε κὰν τὰ κολλυβογράμματα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Αἰσθάνεται συχνά πολὺ ταπεινὸς γιὰ τὴν ἀμάθειά του: «Δὲν ἔπρεπε νὰ ἔμπω σ᾿ αὐτὸ τὸ ἔργον ἕνας ἀγράμματος, νὰ βαρύνω τοὺς τίμιους ἀναγνῶστες και μεγάλους ἄντρες καὶ σοφούς τῆς κοινωνίας...» σημειώνει ἀρχίζοντας να γράφει τὴ ζωή του. «Ὅτι εἶμαι ἀγράμματος καὶ δὲν μπορῶ νὰ βαστήσω ταχτική σειρὰ στὰ γραφόμενα...» ἐπιμένει πάλι. Ζητά συγγνώμη γιατί «ἔλαβε ὡς ἄνθρωπος αὐτήνη τὴν ἀδυναμία».(…)

       Φανερὰ λοιπὸν ὁ Μακρυγιάννης θα ἤθελε νὰ εἶχε τοὺς τρόπους νὰ μάθει γράμματα. ᾿Αλλὰ αὐτὸ δὲν τὸν μειώνει, δὲν τοῦ δημιουργεῖ κανένα σύμπλεγμα κατωτερότητας, ὅπως θὰ λέγαμε. Αἰσθάνεται, καὶ μᾶς κάνει νὰ τὸ αἰσθανόμαστε μαζί του, πὼς εἶναι ἄνθρωπος ποὺ ὁ Θεὸς τοῦ χάρισε τη λαλιά, αὐτὸ τὸ δῶρο ποὺ κανεὶς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ τοῦ τὸ ἀφαιρέσει. Όπου βρεθεῖ, στὸ παλάτι ἢ στὴν καλύβα, μιλάει σταράτα, μιλάει μὲ ἀσφάλεια. Καὶ ἐπειδὴ ἀκριβῶς ἔχει ἔμφυτη μέσα του αὐτὴ τὴν ἀσφάλεια τῆς ἔκφρασης, μπορεῖ καὶ διατυπώνεται μὲ χρῶμα καὶ μὲ ἀποχρώσεις, μὲ τόνο καὶ μὲ ρυθμό. Ο Μακρυγιάννης σέβεται λοιπόν τη μόρφωση. (…)

       Τὰ γράμματα εἶναι ἀπὸ τὶς πιὸ εὐγενικὲς ἀσκήσεις κι ἀπὸ τοὺς πιὸ ὑψηλούς πόθους τοῦ ἀνθρώπου. Η παιδεία εἶναι ὁ κυβερνήτης τοῦ βίου. Κι ἐπειδὴ οἱ ἀρχὲς αὐτὲς εἶναι ἀληθινές, πρέπει νὰ μὴν ξεχνοῦμε πώς υπάρχει μιὰ καλὴ παιδεία – ἐκείνη ποὺ ἐλευθερώνει καὶ βοηθᾶ τὸν ἄνθρωπο νὰ ὁλοκληρωθεῖ σύμφωνα μὲ τὸν ἑαυτό του· καὶ μιὰ κακὴ παιδεία — ἐκείνη ποὺ διαστρέφει καὶ ἀποστεγνώνει καὶ εἶναι μιὰ βιομηχανία ποὺ παράγει τοὺς ψευτομορφωμένους καὶ τοὺς νεόπλουτους τῆς μάθησης, ποὺ ἔχουν τὴν ἴδια κίβδηλη εὐγένεια μὲ τοὺς νεόπλουτους του χρήματος. "Αν ὁ Μακρυγιάννης μάθαινε γράμματα τὴν ἐποχὴ ἐκείνη, πολύ φοβοῦμαι πὼς θὰ ἔπρεπε νὰ ἀπαρνηθεῖ τὸν ἑαυτό του, γιατὶ τὴν παιδεία τὴν κρατοῦσαν στὰ χέρια τους οἱ «τροπαιοῦχοι τοῦ ἄδειου λόγου», καθὼς εἶπε ὁ ποιητής, ποὺ δὲν ἔλειψαν ἀκόμη. Δὲν ἐπαινῶ τὸν Μακρυγιάννη γιατὶ δὲν ἔμαθε γράμματα, ἀλλὰ δοξάζω τὸν πανάγαθο Θεὸ ποὺ δὲν τοῦ ἔδωσε τὰ μέσα νὰ τὰ μάθει. Γιατί ἂν εἶχε πάει σὲ δάσκαλο, θὰ εἴχαμε ἴσως πολλές φορὲς τὸν ὄγκο τῶν ᾿Απομνημονευμάτων σὲ μιὰ γλώσσα ὅλο κουδουνίσματα καὶ κορδακισμούς (τσαλίμια και τσακίσματα του λόγου+ γλωσσική επιτήδευση)· θὰ εἴχαμε ἴσως περισσότερες πληροφορίες γιὰ τὰ ἱστορικὰ τῶν χρόνων ἐκείνων, θὰ εἴχαμε ἴσως ἕνα Σοῦτσο τῆς πεζογραφίας, ἀλλὰ αὐτὴ τὴν ἀστέρευτη πηγὴ ζωῆς, ποὺ εἶναι τὸ βιβλίο τοῦ Μακρυγιάννη, δὲ θὰ τὴν εἴχαμε. Καὶ θὰ ἦταν μεγάλο κρίμα. Γιατὶ ἔτσι ὅπως μᾶς φανερώνεται ὁ Μακρυγιάννης, βλέπουμε ὁλοκάθαρα πως ἂν ἦταν ἀγράμματος, δὲν ἦταν διόλου ἕνας ορεσίβιος ἀκαλλιέργητος βάρβαρος. Ηταν ἀκριβῶς τὸ ἐναντίον: ἦταν μιὰ ἀπὸ τὶς πιὸ μορφωμένες ψυχές τοῦ ἑλληνισμοῦ. Καὶ ἡ μόρφωση, ἡ παιδεία ποὺ δηλώνει ὁ Μακρυγιάννης, δὲν εἶναι κάτι ξέχωρο ἢ ἀποσπασματικὰ δικό του҅ εἶναι τὸ κοινὸ χτῆμα, ἡ ψυχική περιουσία μιᾶς φυλῆς, παραδομένη γιὰ αἰῶνες καὶ χιλιετίες, ἀπὸ γενιὰ σὲ γενιά, ἀπὸ εὐαισθησία σὲ εὐαισθησία· κατατρεγμένη καὶ πάντα ζωντανή, ἀγνοημένη καὶ πάντα παρούσα — εἶναι τὸ κοινὸ χτῆμα τῆς μεγάλης λαϊκῆς παράδοσης τοῦ Γένους. Εἶναι ἡ ὑπόσταση, ἀκριβῶς, αὐτοῦ τοῦ πολιτισμοῦ, αὐτῆς τῆς διαμορφωμένης ἐνέργειας, ποὺ ἔπλασε τοὺς ἀνθρώπους καὶ τὸ λαὸ ποὺ ἀποφάσισε να ζήσει ἐλεύθερος ἢ νὰ πεθάνει στὰ '21. Γι᾿ αὐτὸ ἡ λαϊκή μας παράδοση εἶναι τόσο σπουδαία.

Γ. Σεφέρης, Δοκιμές, Πρώτος τόμος, σς 234 - 237

Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΝΕΩΝ

 ΚΕΙΜΕΝΟ  1^ο   Six-seven

     Όσοι έχουν μικρά παιδιά θα το καταλάβουν αμέσως. Υπάρχει μια στιγμή που - σου πετάνε μια λέξη που έχει μεγάλη σημασία για εκείνα και εσύ μένεις παγωτό. Εμένα μου το είπε ο Ερμής πριν από λίγους μήνες. «Six-seven». Το ξεστόμισε με ύφος ανθρώπου που αναφέρεται σε κάτι αυτονόητο, σχεδόν ντροπιαστικό να εξηγηθεί. Σαν να μιλούσε για τον ουρανό: υπάρχει, τι άλλο θες;

     Ρώτησα: «Τι σημαίνει;». Λάθος. Μεγάλο λάθος. Το six-seven δεν σημαίνει με τον τρόπο που σημαίνουν οι λέξεις που η γενιά μου καταλαβαίνει. Δεν ορίζει, δεν περιγράφει, δεν διεκδικεί λεξιλογική σοβαρότητα. Κυκλοφορεί. Ανήκει. Αναγνωρίζεται.

       Το six-seven γεννήθηκε από μια φωνητική παρανόηση, ένα μικρό γλωσσικό ατύχημα. Κάποιος άκουσε κάτι, κάποιος άλλος το επανέλαβε, και ύστερα το λάθος μπήκε σε τροχιά. Στην αρχή ήταν αστείο. Μετά έγινε αναφορά. Μετά κώδικας. Σήμερα λειτουργεί σαν μυστική χειραψία. Το λες για να δείξεις ότι είσαι «μέσα».

         Τι σημαίνει λοιπόν; Σημαίνει είμαι εδώ, μαζί σας. Σημαίνει ξέρω. Σημαίνει παίζω στον ίδιο ρυθμό. Γλώσσα που επικοινωνεί πέραν του νοήματος. Ποια είναι η πληροφορία; Καμία. To six-seven μεταφέρει συγχρονισμό. Απευθύνεται στο ένστικτο, όχι στο μυαλό. Είναι μια λέξη-νεύμα, ένα σινιάλο αναγνώρισης,

      Εδώ βρίσκεται και το χάσμα των γενεών. Τα νέα παιδιά κολλάνε με λέξεις που ουσιαστικά δεν υπάρχουν, χωρίς να τα απασχολεί καθόλου η ανυπαρξία τους. Γιατί αυτό που τα ενδιαφέρει δεν είναι η διάρκεια αλλά η ένταση. Η γλώσσα παύει να είναι αποθήκη νοημάτων, είναι πεδίο ταχύτητας. Το six-seven είναι συμπιεσμένο νόημα. Ενα zip αρχείο από βίντεο, σχόλια, ειρωνεία, μετα-ειρωνεία, επανάληψη. Οποιος το ακούει εκτός δικτύου νιώθει αμέσως μειονεκτικά. Κάτι του λείπει, και αυτή η έλλειψη είναι μέρος του παιχνιδιού,

       Κάπου εκεί έρχεται η είδηση. Το Dictionary.com το ανακηρύσσει «λέξη της χρονιάς». Εδώ γελάς και μαζί ανατριχιάζεις. Γιατί το six-seven υπάρχει όσο δεν το καρφιτσώνεις στον πίνακα. Αν αρχίζεις και το ερμηνεύεις, ξεθωριάζει. Αν το ορίσεις, πάει, πέθανε.

       Για τον Ερμή, είναι απλώς ένας κωδικός της καθημερινότητας. Για εμένα είναι μια ένδειξη ότι η γλώσσα προχωρά με τυχαιότητες, με λάθη, με glitches που αποδεικνύονται δημιουργικά.

          Η λέξη της χρονιάς δεν είναι λέξη. Είναι ένα «περίπου». Ανάμεσα στο έξι και στο επτά, μια γενιά μιλά ήδη πιο γρήγορα απ' όσο προλαβαίνουμε να την ακούσουμε.

Και όταν, με αναπόφευκτη καθυστέρηση, ρωτάω «Αγόρι μου, τι σημαίνει αυτό;», το παιδί έχει ήδη μετακομίσει σε μια άλλη ταχύτητα νοήματος και μου έχει αφήσει το six seven ως υπενθύμιση ότι η γλώσσα δεν με περιμένει, πετάει μπροστά.

Του Αλέξη Σταμάτη, ΤΟ ΒΗΜΑ, 28.12.2025

 

ΚΕΙΜΕΝΟ  2^ο

Από τα greeklish στα engreek και στο «τσάι»: Η νέα γλώσσα των social media

          Ο νέος γλωσσικός κόσμος των ψηφιακών ιθαγενών. H slang των κοινωνικών δικτύων, οι συντομογραφίες, τα engreek κι ένα τσάι που δεν είναι τσάι.

 

        Κάθε νέα γενιά επαναστατεί με τον δικό της τρόπο, επιδιώκοντας να διαχωρίσει συνειδητά τη θέση της από τον κόσμο και τη γλώσσα των μεγάλων. Και η νεανική αργκό είναι μια μορφή κοινωνικής συμπεριφοράς», αναφέρει στο ΒΗΜΑ ο Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, Ομότιμος Καθηγητής Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

      Από το λαγκάρω μέχρι το φλεξάρω, η Gen-Z έχει δημιουργήσει μια νέα γλώσσα που κυριαρχεί στα κοινωνικά δίκτυα, με το Tik Tok να διατηρεί την πρωτοκαθεδρία.

        «Ο γλωσσικός κώδικας των νέων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελεί το νεανικό ιδίωμα της ψηφιακής μας εποχής, το οποίο χαρακτηρίζεται από γλωσσικούς νεωτερισμούς και δάνεια», σημειώνει στο ΒΗΜΑ η Αγγελική Αλβανούδη, Κοινωνιογλωσσολόγος στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

     Στη γλώσσα των σημερινών νέων υπάρχουν πολλά υβριδικά γλωσσικά ιδιώματα, σε μεγάλο βαθμό επηρεασμένα από τη «ζωή» στο διαδικτυακό σύμπαν, δηλωτικά των ενδιαφερόντων τους.

  «H slang είναι δείκτης ταυτότητας. Συσπειρώνει την ομάδα η οποία έχει κοινά χαρακτηριστικά και αποκλείει άτομα μεγαλύτερης ηλικίας από αυτή. Πολλές από τις λέξεις slang σχετίζονται με τα ενδιαφέροντα των παιδιών, όπως η ποπ κουλτούρα και τα video games, αλλά και με τις κοινωνικοοικονομικές εξελίξεις εντός και εκτός της χώρας.

 

H (νέα) slang των social media

         Μια πολυφωνική, συμβολική γλώσσα, ένας κρυπτικός τρόπος επικοινωνίας, που δύσκολα αποκωδικοποιείται, υπηρετώντας τον πρωταρχικό σκοπό του. «Πρόκειται για μια κοινωνιόλεκτο, η οποία θα μπορούσε να ιδωθεί και ως μια μορφή διαμαρτυρίας», επισημαίνει ο κ. Χαραλαμπάκης. Τι σημαίνει κριντζ, φλεξ, POS, μπιφ, τζετ και καριέρα;

       Αυτές είναι κάποιες από τις πιο συνηθισμένες λέξεις που χρησιμοποιούν οι νέοι, τόσο στον προφορικό, όσο και στον γραπτό λόγο συνοδεία, emoji, συντμήσεων, ορθογραφικών λαθών και απουσίας σημείων στίξεως και τόνων. Στον νέο ψηφιακό κόσμο οι γλωσσικές αποκλίσεις από τη νόρμα, τείνουν να γίνουν κανόνας. «Η γλώσσα έχει απλουστευθεί. Η προφορικότητα έχει μπει στη ζωή μας. Τα νέα παιδιά είναι η εύκολη λεία, για να τα κατηγορούμε. Η slang που χρησιμοποιούν στα κοινωνικά δίκτυα είναι μια άκρως ενδιαφέρουσα μορφή επικοινωνίας. Έχει χιούμορ, ζωντάνια, αυτοσαρκασμό και δείχνει ευστροφία πνεύματος», προσθέτει ο κ. Χαραλαμπάκης.

      Η αργκό υπήρχε και θα υπάρχει, με τη μόνη διαφορά ότι πια εξελίσσεται και διαδίδεται με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα λόγω των κοινωνικών δικτύων. Η γλώσσα παρακολουθεί και καταγράφει όσα συμβαίνουν στην κοινωνία για αυτό και στοιχεία προερχόμενα από τη νεανική slang ενσωματώνονται στο λεξιλόγιο της κοινής.

Τελικά, κινδυνεύει η ελληνική γλώσσα;

        «Οι περισσότερες λέξεις της slang χάνονται με την πάροδο του χρόνου. Η γλώσσα έχει έναν δικό της τρόπο αυτοκάθαρσης», επισημαίνει ο κ. Χαραλαμπάκης. «Κάποτε είχαμε τον φόβο των greeklish. Τώρα είναι τάση να χρησιμοποιούν τα engreek (ελληνοαγγλικά), να γράφουν αγγλικές λέξεις με ελληνικούς χαρακτήρες (πχ θενξ). Υπάρχουν λέξεις με συγκεκριμένο χρονικό όριο ζωής», προσθέτει η κα Γεωργάλου.

       Πάντως, αν ακούσετε νεαρούς/ές συναδέλφους να σας αποκαλούν μπρο ή ντελούλου μην θεωρήσετε τον τρόπο ομιλίας τους ‘φθορά’ της γλώσσας.   Πρόκειται για μια γλωσσική συμπεριφορά με κοινωνικά και ψυχολογικά αίτια από την οποία περάσαμε όλοι/ες και μας έχει επηρεάσει», αναφέρει η κα Αλβανούδη ως απάντηση σε όσους ανησυχούν για μια ενδεχόμενη απειλή που πλανάται πάνω από την ελληνική γλώσσα.

 (διαμορφωμένο κείμενο της Δέσποινας Δημά) 04.07.2024,   ΤΟ ΒΗΜΑ