ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

 

Δίκτυο κειμένων με ασκήσεις - θέματα

ΚΕΙΜΕΝΟ 1^ο (συνέντευξη) Axel Dauchez: Πώς n AI μπορεί να σώσει ή να σκοτώσει τη δημοκρατία

Ο ιδρυτής και CEO του Make.org μιλά για τον λόγο που αποφάσισε να δημιουργήσει μια πλατφόρμα μαζικής συμμετοχής των πολιτών

  Ένας νέος, ερεβώδης κόσμος

       1. Επισημαίνω συνοπτικά τις καταιγιστικές αλλαγές που έχουν συμβεί τα τελευταία χρόνια. Το 2025, τα πράγματα  είναι πιο ανησυχητικά απ’ ό,τι το 2016. «Ξεκινήσαμε με δύο προβλήματα, τώρα είναι περισσότερα», λέει ο Axel Dauchez κι αναφέρει την υβριδική πληροφόρηση, τις διεθνείς συγκρούσεις και τη ραγδαία άνοδο της τεχνητής νοημοσύνης – όλα έχουν προσθέσει νέα βάρη σε ήδη αδύναμους θεσμούς. «Είμαι απαισιόδοξος. Η δημοκρατία είναι σε τεράστιο κίνδυνο», παραδέχεται.

       2. Η μεγαλύτερη πρόκληση; «Η νομιμοποίηση των εκλογών. Αν η κοινωνία πάψει να πιστεύει στο αποτέλεσμα, αν τα εκλογικά αποτελέσματα τίθενται υπό αμφισβήτηση, δεν υπάρχει δημοκρατία. Κι αυτό είναι το πιο πιθανό σενάριο αν η χρήση AI στις εκλογικές διαδικασίες πολλαπλασιάσει τις καμπάνιες παραπληροφόρησης, τα deepfakes, την εξατομικευμένη διαστρέβλωση». 

     3. Κι όμως, βλέπει και την άλλη όψη: «Η AI μπορεί να αποδειχθεί σωτήρια. Μπορεί να κάνει προσβάσιμη την πολυπλοκότητα της δημόσιας ζωής σε όλους». Παραθέτει ένα παράδειγμα: «Ποιος πολίτης έχει οκτώ ώρες για να παρακολουθήσει μια συζήτηση στη Βουλή; Και ποιος θα καταλάβει τη γλώσσα της; Η AI μπορεί να μεταφράσει αυτό το περιεχόμενο στη γλώσσα και στο επίπεδο γνώσης του καθενός. Από το κοινοβουλευτικό πρακτικό μέχρι τη νομοθεσία ή μια σύνθετη πολιτική μεταφορών, όλα μπορούν να γίνουν κατανοητά και προσβάσιμα».

    4.    Η δεύτερη διάσταση είναι η ενίσχυση της φωνής του πολίτη. «Ο περισσότερος κόσμος έχει μια αόριστη άποψη. Η AI μπορεί να τον βοηθήσει να τη διατυπώσει με σαφήνεια, να την ενισχύσει. Αν πεις “θέλω περισσότερα λεωφορεία αντί για μετρό”, η AI θα σε οδηγήσει να διευκρινίσεις πού, πώς, γιατί. Έτσι η συνεισφορά σου γίνεται ουσιαστική και η αίσθηση συμμετοχής στη δημόσια πολιτική μεγαλώνει».

5. (…)  Και ο ρόλος των bigtech – είναι άμοιροι ευθυνών για τις ρωγμές στο δημοκρατικό κεκτημένο; «Οι μεγάλες πλατφόρμες AI δεν μπορούν να είναι οι θεματοφύλακες της δημοκρατίας», υπογραμμίζει. «Όπως δεν έπρεπε να εμπιστευθούμε τα social media πριν από είκοσι χρόνια, έτσι δεν μπορούμε να εμπιστευθούμε τις πλατφόρμες AI σήμερα. Το επιχειρηματικό τους μοντέλο είναι διαφορετικό».(…)

6.     Ωστόσο θεωρεί αναγκαία κάποια ρυθμιστικά μέτρα, όπως το υποχρεωτικό watermarking στο παραγόμενο περιεχόμενο: «Δεν μπορεί να υπάρχει γκρίζα ζώνη για το αν κάτι είναι δημιουργία AI ή όχι».

7. Όταν τον ρώτησα αν η ΑΙ θα λειτουργήσει τελικά ως σταθεροποιητικός ή αποσταθεροποιητικός παράγοντας για τη δημοκρατία, χαμογέλασε: «Είναι αδύνατο να ξέρουμε. Η AI είναι δίκοπο μαχαίρι. Μπορεί να σώσει τη δημοκρατία, μπορεί όμως και να την καταστρέψει».

Όλα θα κριθούν από τον ανταγωνισμό: «Αν η αγορά μείνει στα χέρια λίγων γιγάντων, αν η OpenAI γίνει μονοπώλιο, τότε μιλάμε για καταστροφή. Αντίθετα, αν υπάρξει πραγματικός ανταγωνισμός, με ανοιχτά μοντέλα, με διαφορετικές σχολές κι ανεξάρτητα οικοσυστήματα, τότε μπορεί να προκύψει σταθεροποίηση, να γεννηθεί χώρος για πολιτική συζήτηση και στρατηγική ανεξαρτησία.

8.   Στο ίδιο πνεύμα βλέπει την Ευρώπη ως πιθανό αντίβαρο. Όχι με μια «μεγάλη ρυθμιστική πράξη», αλλά μέσα από συνεργασίες κρατών, από τη δημιουργία πέντε-έξι ισχυρών μοντέλων που θα λειτουργούν ανταγωνιστικά και θα κρατούν ζωντανή την πολυφωνία.  «Έτσι θα κερδίσουμε λίγο χρόνο για να ελέγξουμε το μέλλον μας. Η ΕΕ δεν πρέπει να στηρίξει έναν μόνο “πρωταθλητή”, δεν είναι το θέμα να φτιάξουμε ένα “ευρωπαϊκό OpenAI”, αλλά να ενισχύσει πολλαπλά μοντέλα, να υπάρχει ανταγωνισμός και ανεξαρτησία, ώστε να οικοδομηθεί ένα δημοκρατικό και κυρίαρχο οικοσύστημα – όπως έγινε με την Airbus, έτσι κι εδώ οι διακρατικές συνεργασίες μπορεί να είναι η απάντηση».       

   Διασκευασμένο άρθρο από την Athens Voice, 2-8/10/2025

ΘΕΜΑΤΑ

1. Σε μια παράγραφο 60-70 λέξεων να αποδώσεις με πυκνότητα τις απόψεις του Axel Dauchez για το πώς η ΑΙ μπορεί να σκοτώσει ή να σώσει τη δημοκρατία.

2. Η 5^η παράγραφος του κειμένου ξεκινά με μια ερώτηση. Να προσδιορίσεις την επικοινωνιακή λειτουργία της ερώτησης καθώς και το ρόλο της νοηματική συνοχή.

3. Να μετατρέψεις τη μεταφορική χρήση του λόγου στις παρακάτω περιόδους σε κυριολεκτική

α) Η AI είναι δίκοπο μαχαίρι. (7^η πργφ)

β) ως πιθανό αντίβαρο (8^η πργφ)

γ) έναν μόνο “πρωταθλητή” (8^η πργφ)

4. Στην παρακάτω περίοδο λόγου να μετατρέψεις την σύνταξη στο αντίθετο είδος από αυτό στο οποίο βρίσκεται

Η ΕΕ δεν πρέπει να στηρίξει έναν μόνο “πρωταθλητή”, δεν είναι το θέμα να φτιάξουμε ένα “ευρωπαϊκό OpenAI”, αλλά να ενισχύσει πολλαπλά μοντέλα,  (8^η πργφ)

 

 

 

ΚΕΙΜΕΝΟ  2        Δημοκρατία ή τεχνητή νοημοσύνη;

 Άρθρο γνώμης , Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου

1.              Μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας. Η τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ) θέτει τεράστιες προκλήσεις για τη δημοκρατία. Σίγουρα θα βελτιωθεί και θα χρησιμοποιείται ολοένα περισσότερο. Ο λόγος είναι απλός: εξοικονομεί πολύ χρόνο στον χρήστη. Όπως όλες οι νέες τεχνολογίες σε κάθε εποχή, από το τυπογραφικό πιεστήριο του 15ου αιώνα μέχρι το κινητό τηλέφωνο, έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί εργαλείο σμίκρυνσης του χρόνου. Σύντομα θα επικρατήσει καθολικά  και θα διαδοθεί στον πλανήτη επιφέροντας κοσμογονικές αλλαγές στην οικονομία, στην κοινωνία και στην πολιτική.

2.              Όμως, το ζήτημα δεν είναι αν θα έλθει η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά ποια στάση θα κρατήσουν οι άνθρωποι απέναντί της. Ο μύχιος φόβος δεν είναι αν θα γίνουν τα ρομπότ άνθρωποι, αλλά αν θα γίνουν οι άνθρωποι ρομπότ. Δικαίως. Την προηγούμενη φορά που ζήσαμε τέτοιες τεχνολογικές «επαναστάσεις» με την παγκοσμιοποίηση, δεν τα πήγε καλά η ανθρωπότητα. Τότε οι λίγοι «κερδισμένοι» (winners) ονόμασαν υπερηφάνως τους πολλούς, που δεν ανταποκρίνονταν, «χαμένους» (losers). (…)

3.              Ενα ερώτημα επίσης που τίθεται είναι τι θα κάνουμε με τον χρόνο που εξοικονομείται. Θα τον επενδύσουμε για να γνωρίσουμε καλύτερα ο ένας τον άλλον, να παραγάγουμε πολιτισμό ή θα τον χρησιμοποιήσουμε ατομικά για να κυριαρχήσουμε οικονομικά και πολιτικά; Η ανθρώπινη φύση τείνει στο δεύτερο, όσο και αν οι πολιτικές ηγεσίες βαυκαλίζονται με το πρώτο. Αλλά τα ευχολόγια δεν είναι στρατηγική. Αντίθετα, η λατρεία της αποτελεσματικότητας και της ταχύτητας αποδεδειγμένα είναι. Οι πολιτικές ηγεσίες άλλωστε αρέσκονται συνήθως σε ό,τι εδραιώνει με συνοπτικές διαδικασίες την εξουσία τους. Οι ανθρωποκεντρικές διαδικασίες της δημοκρατίας είναι από τη φύση τους πιο αργές: διάκριση των εξουσιών, δημόσιος διάλογος, κινηματική δράση.

4.              Το πρόβλημα είναι ότι η τάση για καταπάτηση των δημοκρατικών διαδικασιών αποκτά σιγά-σιγά κοινωνικά ερείσματα. Είναι «της μόδας» ο θαυμασμός της δύναμης και η περιφρόνηση των πιο αδύνατων. Βλέπουμε να αυξάνεται παγκοσμίως η μόρφωση και να μειώνεται η διεκδίκηση των δικαιωμάτων που έχουν κατακτηθεί με αίμα. Η διεκδίκηση μάλιστα λοιδωρείται ως «δικαιωματισμός». Αυτή είναι μια μεγάλη διαφορά από την προηγούμενη γενιά που διεκδικούσε τα δικαιώματά της και θεωρούσε την αντίσταση θετική συλλογική υποχρέωση. Υπάρχουν εξηγήσεις για αυτό το φαινόμενο: η δημογραφική γήρανση που κάνει τους ανθρώπους πιο συντηρητικούς, η μοίρα του βολέματος των εξεγερμένων, η ευκολία να φεύγεις αν δεν σου αρέσει ένα σύστημα (παράδειγμα το ελληνικό brain drain), η τάση προς τον καταναλωτισμό που πνίγει κάθε άλλη ιδεολογία, η κλασική συνταγή της καλλιέργειας ανασφάλειας η οποία νομιμοποιεί τον αυταρχισμό.

5.              Η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει περαιτέρω δυνατότητες τόσο στους οπαδούς της δημοκρατίας όσο και του αυταρχισμού. Το εργαλείο αλλάζει, όχι το μήνυμα. Πρέπει να σταθούμε δίπλα στη μηχανή με ακόμα περισσότερο ανθρωπισμό και αυστηρότητα απέναντι στην τάση της ανθρώπινης φύσης για έλεγχο και εξουσία. Το θεμελιώδες ερώτημα που θα κληθούμε να απαντήσουμε είναι αν η δημοκρατία αποτελεί αξία αδιαπραγμάτευτη ή μόνο ένα εργαλείο που πάλιωσε και θα αντικατασταθεί από άλλα εργαλεία, καταλληλότερα να παράγουν ασφάλεια και ισχύ στη νέα εποχή. Δεν φταίει η τεχνητή νοημοσύνη αν εργαλειοποιήσουμε το πολιτικό σύστημα που επιτρέπει σε όλους να τη χρησιμοποιούν.

Η κυρία Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου είναι καθηγήτρια Ιστορίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, γενική διευθύντρια του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων.

                                                                                                   

                                                                                                     ΤΟ ΒΗΜΑ, 14.11.2025

ΘΕΜΑΤΑ

1. Στην 1^η παράγραφο να εντοπίσεις αναφορές όπου δηλώνεται εκ μέρους της συντάκτριας βεβαιότητα. α) Με ποιες επιλογές στη διατύπωση και το περιεχόμενο αποδίδεται αυτή η βεβαιότητα; β) Να ξαναγράψεις το χωρίο αυτό κάνοντας όποιες αλλαγές κρίνεις απαραίτητες, ώστε να εκφράζεται πιθανότητα.

 2. Στην 1η παράγραφο χρησιμοποιείται η αναλογία. Να βρεις τα μέλη της και να δικαιολογήσεις την επιλογή της.

3.Στο παρακάτω απόσπασμα από την 2^η παράγραφο του κειμένου να εξηγήσεις τη χρήση των σημείων στίξης:

 Την προηγούμενη φορά που ζήσαμε τέτοιες τεχνολογικές «επαναστάσεις» με την παγκοσμιοποίηση, δεν τα πήγε καλά η ανθρωπότητα. Τότε οι λίγοι «κερδισμένοι» (winners) ονόμασαν υπερηφάνως τους πολλούς, που δεν ανταποκρίνονταν, «χαμένους» (losers).  (παρενθέσεις και εισαγωγικά)

4. Στην 3^η παράγραφο του κειμένου να εντοπίσετε την νοηματική σχέση που εκφράζουν οι υπογραμμισμένες λέξεις: επίσης ,ή , Αλλά , άλλωστε

5. Στην 4^η παράγραφο του κειμένου να εντοπίσεις έναν τρόπο οργάνωσης/ ανάπτυξης και να εξηγήσεις τον τρόπο με τον οποίο αυτός λειτουργεί.

6. Στην 5^η παράγραφο του κειμένου εναλλάσσεται το γ΄ενικό ρηματικό πρόσωπο με το α΄πληθυντικό. Πώς συνδέεται η συγκεκριμένη επιλογή, κατά τη γνώμη σου, με την πρόθεση της συντάκτριας σε αυτό το σημείο;

ΚΕΙΜΕΝΟ 3            Άνθρωποι και μηχανές, σύμμαχοι και αντίπαλοι

της Τ. Καραϊσκάκη

 1.  Δεν προλαβαίνει ο ανθρώπινος νους να αφομοιώσει τις τεχνολογικές αλλαγές που ξεδιπλώνονται ακατάπαυστα. Να τις κατευθύνει σταθερά σε πεδία που θα ωφελήσουν το είδος. Ο κόσμος αλλάζει λίγο ως πολύ ερήμην της καθεστηκυίας τάξης πραγμάτων. Οι αυτοματισμοί εισχωρούν παντού, σπέρνοντας μαζί με τον θαυμασμό και τον φόβο μήπως ρομπότ και τεχνητή νοημοσύνη παραμερίσουν το ανθρώπινο στοιχείο αντί να εμπλουτίσουν και να ενδυναμώσουν τις ανθρώπινες γνώσεις και δεξιότητες. Πόσο ανεδαφικός είναι αυτός ο φόβος; (…)

2.   Κυβερνήσεις και κοινωνίες μοιάζουν απροετοίμαστες για την επανάσταση που αναδιατάσσει την εργασία. Τα ευφυή συστήματα παραγωγής –T.N., ρομπότ, Διαδίκτυο των Πραγμάτων, ανάλυση μεγάλων δεδομένων, αυτοματοποιημένα λογισμικά, υπολογιστικό νέφος, blockchain– διαρκώς μεταλλάσσουν βιομηχανίες και επιχειρήσεις, όπου ολοένα συγχωνεύονται σε ένα σώμα, άνθρωποι, μηχανές, κυβερνοχώρος και απτό περιβάλλον. Εως το 2030: Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη θα έχει αυτοματοποιήσει εργασίες που απορροφούν σήμερα το 70% του ανθρώπινου εργάσιμου χρόνου, αυξάνοντας την παγκόσμια οικονομική δραστηριότητα κατά 13 τρισ. δολάρια (McKinsey)· θα έχει εισαγάγει αυτοματισμούς στα 2/3 των τρεχουσών θέσεων εργασίας και θα έχει καταργήσει 300 εκατ. θέσεις εργασίας πλήρους απασχόλησης (Goldman Sachs)· θα έχει επηρεάσει σοβαρά το 40% της συνολικής απασχόλησης (ΔΝΤ)· θα έχει δημιουργήσει 170 εκατ. νέες θέσεις εργασίας (Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ). Μέχρι στιγμής έχει αυτοματοποιηθεί το 25% των εργασιών ρουτίνας (Goldman Sachs), ενώ έως το 2027 θα έχει αλλάξει φυσιογνωμία το 23% των επαγγελμάτων (Statista).

 3.   Η Τ.Ν. επιταχύνει εντυπωσιακά τον χρόνο εκτέλεσης εργασιών, αυξάνει την παραγωγικότητα, βελτιώνει την υγειονομική περίθαλψη και την πρόσβαση στην εκπαίδευση, βοηθάει στην επίλυση σύνθετων προβλημάτων, διευκολύνει την καθημερινότητα. Ομως πόσο τα οφέλη αυτά θα μπορούν απαξάπαντες να απολαμβάνουν; Οι βιομηχανικές επαναστάσεις του παρελθόντος βελτίωσαν το βιοτικό επίπεδο των ανθρώπων. Θα έχει το ίδιο αποτέλεσμα η Τ.Ν.; Οι σκεπτικιστές λένε πως και στις τρεις προηγούμενες επαναστάσεις η μετάβαση στη νέα συνθήκη ήταν μακρά και επίπονη. Τώρα είναι ταχεία και ριζική. Η Τ.Ν. δεν είναι απλώς ένα νέο εργαλείο, αλλά ένα σύστημα που μαθαίνει, προσαρμόζεται, σε λίγο θα λαμβάνει αποφάσεις διαμορφώνοντας την πραγματικότητα. Προς ποια κατεύθυνση; Θα χρησιμοποιηθεί για τη διεύρυνση των δυνατοτήτων των ανθρώπων ή για την αντικατάστασή τους; Θα εξακολουθήσουν οι εργαζόμενοι να παράγουν αξία και να διαθέτουν διαπραγματευτική ισχύ; Οχι, αν η T.N. αυτοματοποιήσει πλήρως τις ανθρώπινες δεξιότητες, έγραφε σε άρθρο του ο οικονομολόγος του ΜΙΤ Ερικ Μπρίνζολφσον. Ο βραβευμένος με Νομπέλ, επίσης οικονομολόγος του ΜΙΤ, Ντάρον Ατζέμογλου έχει πολλές φορές δηλώσει ότι κατά τη γνώμη του η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται περισσότερο για τον αυτοματισμό και λιγότερο για την παροχή εμπειρογνωμοσύνης στους εργαζομένους.

4.   Υπάρχει χρόνος να σχεδιαστούν και να εφαρμοστούν ανθρωποκεντρικά μοντέλα ανάπτυξης τεχνητής νοημοσύνης; Οχι πολύς. Η τεχνολογία προωθεί τις αξίες του συστήματος που υπηρετεί. Εάν αυτές είναι η μείωση του κόστους με παράλληλη μεγιστοποίηση της απόδοσης, δηλαδή του κέρδους, τότε μια γενική έκρηξη αυτοματισμού θα όξυνε τις κοινωνικές ανισότητες πριν τα θαύματα της τεχνητής νοημοσύνης φέρουν την υποσχόμενη ευημερία.

5.   Από τη μία ορθώνεται ο παλιός κόσμος των επιδιώξεων για αξιοπρεπή μεστή εργασία και από την άλλη αναδύεται με φόρα το εκτυφλωτικό άστρο της ελευθεριακής τεχνο-επιτάχυνσης. Αν ήταν μάχη, θα ήταν άνιση. Ακόμη δεν είναι.

Αντλήθηκε από την έντυπη έκδοση Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 4,5,2025

 

ΘΕΜΑΤΑ  

1α) Η ρητορική ερώτηση «Πόσο ανεδαφικός είναι αυτός ο φόβος;»(παράγραφος 1) ποια πρόθεση του πομπού εκφράζει;

1β) Στην 3η παράγραφο του κειμένου 3 η αρθρογράφος διατυπώνει ορισμένα ερωτήματα. Να εξηγήσεις γιατί κάνει αυτή τη γλωσσική επιλογή και τον τρόπο με τον οποίο συμβάλλουν στη σύνδεση των νοημάτων του κειμένου.

1γ) Στην 4η πργφ η ερώτηση τίθεται στην θεματική περίοδο και ακολουθεί αμέσως ρητή η απάντηση της αρθρογράφου. Η πρόθεσή της με αυτή την επιλογή είναι:

ι. να διατυπώσει με έμφαση μια κρίση

ιι. να ενδυναμώσει την επιχειρηματολογία της

ιιι. να προσελκύσει την προσοχή του αναγνώστη και να διεγείρει τα συναισθήματα του δέκτη

ιν. να μεταβεί στον επίλογο του άρθρου αναδεικνύοντας εμφατικά τους κινδύνους που εγκυμονεί η ΤΝ για τις κοινωνικές ισορροπίες

2. Ποια μορφή έχει ο τίτλος του κειμένου  Άνθρωποι και μηχανές, σύμμαχοι και αντίπαλοι  και ποιος είναι ο επικοινωνιακός του ρόλος; 

3. Στη δεύτερη παράγραφο του κειμένου η αρθρογράφος κάνει ευρεία χρήση παραδειγμάτων και στατιστικών στοιχείων. Ποια πρόθεσή της εξυπηρετεί αυτή η επιλογή; 

4. Στη 2η παράγραφο του κειμένου α) να εντοπίσετε δύο ρηματικά σύνολα με συντελεσμένο μέλλοντα και β) να σχολιάσετε υφολογικά και νοηματικά τη λειτουργία αυτού του χρόνου σε κάθε περίπτωση.

 

 

Γ. Σεφέρης

Γ΄ [Ξύπνησα...]

Μέμνησο λουτρῶν οἷς ἐνοσφίσθης1
Ξύπνησα με το    μαρμάρινο τούτο    κεφάλι στα χέρια
που μου εξαντλεί   τους αγκώνες   και δεν ξέρω πού     να τ’ ακουμπήσω.
Έπεφτε στο όνειρο    καθώς έβγαινα   από το όνειρο
έτσι ενώθηκε η ζωή   μας και θα είναι    πολύ δύσκολο να    ξαναχωρίσει.

Κοιτάζω τα μάτια·    μήτε ανοιχτά    μήτε κλειστά
μιλώ στο στόμα που    όλο γυρεύει να    μιλήσει
κρατώ τα μάγουλα    που ξεπέρασαν    το δέρμα.
Δεν έχω άλλη     δύναμη·

τα χέρια μου    χάνουνται και με    πλησιάζουν
ακρωτηριασμένα.


1. "Θυμήσου τα λουτρά που σε σκότωσαν", Χοηφόρες 491 (σημείωση του ποιητή).
αντληθηκε https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/anthology/mythology/browse.html?text_id=913

Γιώργος Σεφέρης. 1935. Μυθιστόρημα. Αθήνα: τυπ. Εστίας. Και στον συγκεντρωτικό τόμο: Γιώργος Σεφέρης. [1972] 1985. Ποιήματα. 15η έκδ. Αθήνα: Ίκαρος.

Ιούλιος Καίσαρας, Ουίλιαμ Σαίξπηρ

 Επιλογές από το έργο του Σαίξπηρ με διδακτικές προτάσεις

1.   ΠΡΑΞΗ Α΄, ΣΚΗΝΗ 2

Ο Γάιος Κάσσιος ήταν ένας από τους πιο ένθερμους συνωμότες κατά του Καίσαρα, πείθοντας τελικά τους υπόλοιπους να διαπράξουν «τυραννοκτονία». Αν και ο ίδιος ο Καίσαρας τον είχε συγχωρέσει για την υποστήριξή του προς τον Πομπήιο , ο Κάσσιος λόγω της απέχθειάς του προς τους τυράννους παρότρυνε τους συνεργούς του / συνωμότες να συμπράξουν και να δολοφονήσουν με 23 μαχαιριές τον Καίσαρα στις Ειδούς του Μαρτίου, 44 π.Χ. στη ρωμαϊκή Γερουσία. Στο παρακάτω απόσπασμα από την δεύτερη σκηνή της πρώτης πράξης του σαιξπηρικού έργου , παρακολουθούμε την πορεία της ανάπτυξης συναισθημάτων μίσους του Κάσσιου προς τον Καίσαρα.

                ΚΑΣΣΙΟΣ (απευθυνόμενος προς τον άλλο συνωμότη, τον Βρούτο1):

Ε, η τιμή είν' το θέμα που έχω να σου ειπώ.

Δεν ξέρω τι εσύ κι οι άλλοι ανθρώποι σκέφτονται

για τούτη τη ζωή μα εγώ, σαν άτομο,

 καλλιό έχω να μη ζω παρά να ζω με φόβο

από ένα τέτοιο πλάσμα σαν και τον εαυτό μου.

Γεννήθηκα ελεύθερος όπως κι ο Καίσαρας· το ίδιο

κι εσύ: το ίδιο ανατραφήκαμε κι οι δυο, κι οι δυο μας

αντέχομε το κρύο του χειμώνα όπως κι αυτός:

κάποτε με άγρια μπόρα, με δρολάπι, ενώ θολός

έδερνε ο Τίβερης2 τους όχτους του, μου είπε ο Καίσαρας:

 

«Τολμάς μαζί μου, Κάσσιε, τώρα να πηδήσεις

μες στ' οργισμένο ρέμα και να κολυμπήσεις

ως το σημάδι εκεί;» Στον λόγο πάνω, με τα ρούχα

βούτηξα λέγοντάς του να μ' ακολουθήσει·

και τόντι το 'καμε. Το ρέμα μούγκριζε κι εμείς

μ' εύρωστα νεύρα το μπατσίζαμε, απωθώντας το

κι αναχαιτίζοντάς το με καρδιές της ξεσυνέριας·

μα πριν να βγούμε κει που ορίσαμε, ο Καίσαρας

φώναξε, «Κάσσιε, βόηθα με, γιατί βουλιάζω!»

Τότε, καθώς ο Αινείας, ο τρανός μας πρόγονος,

κουβάλησε στην πλάνη του απ' της Τροίας τις φλόγες

τον γέρο Αγχίση3, έτσι κι εγώ απ' τα κύματα του Τίβερη

τον κουρασμένον Καίσαρα. Κι αυτός ο άνθρωπος

έγινε τώρα θεός κι ο Κάσσιος είν' ένα άθλιο

πλάσμα και πρέπει να λυγίζει το κορμί του

αν μόνο ο Καίσαρας του γνέψει αδιάφορα. Είχε

θέρμη τότε στην Ισπανία, κι όταν τον έπιανε

κρίση, τον έβλεπα πώς έτρεμε· μάλιστα, έτρεμε

αυτός ο θεός, τα δειλιασμένα χείλια του άφηναν

το χρώμα τους και το άγριο μάτι που γουρλώνοντας

κάνει να τρέμει ο κόσμος, έχανε τη λάμψη του

τον άκουσα που βόγγαε· ναι, κι αυτή του η γλώσσα

που δίνει στους Ρωμαίους παράγγελμα να τον προσέξουν

και να τα γράφουν στα βιβλία τους ό,τι λέει,

φώναζε, «ωχ, λίγο νερό, Τιτίνιε4»,

σαν άρρωστη παιδούλα. Θεοί, μ' αποσβολώνει

ένας με κράση τόσο αδύνατη να βγαίνει ο πρώτος

στον μεγαλόπρεπό μας κόσμο και να παίρνει

μόνον αυτός τη δάφνη.

1. Ο Βρούτος (Marcus Junius Brutus) είναι μία από τις πιο γνωστές μορφές της ρωμαϊκής ιστορίας, κυρίως για τον ρόλο του στη δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα το 44 π.Χ. Αν και υποστηρικτής του Πομπηίου στον εμφύλιο, ο Καίσαρας τον συγχώρεσε και τον τίμησε ιδιαίτερα.

2. Ο Τίβερης είναι ο διάσημος ποταμός της Ρώμης.

3. Ο Αγχίσης ήταν Τρώας ήρωας, μέλος της βασιλικής οικογένειας της Τροίας και πατέρας του Αινεία, του ήρωα που αργότερα θα γίνει κεντρική μορφή στο έπος Αινειάδα του Βιργιλίου.

4. Ο Τιτίνιος (Titinius) είναι οπαδός και αξιωματικός του Κάσσιου, ένας πιστός φίλος και υποστηρικτής του κατά τον εμφύλιο πόλεμο μετά τη δολοφονία του Καίσαρα.

ΘΕΜΑ:  προβληματισμός για τους προφανείς αλλά και τους βαθύτερους λόγους που εξέθρεψαν το μίσος του Κάσσιου για τον Καίσαρα και αναστοχασμός πάνω στα κίνητρα μιας πολιτικής συνωμοσίας – ενός πραξικοπήματος (ιδεολογικά, προσωπικά κα)

 

2.   ΠΡΑΞΗ Β΄, ΣΚΗΝΗ 1

Ο ΒΡΟΥΤΟΣ και ΤΟ ΑΒΓΟ ΤΟΥ ΦΙΔΙΟΥ

Ρώμη. Στο περιβόλι του Βρούτου

Αχάραγα, με το σκοτάδι ακόμα, πριν ξημερώσει, ο Βρούτος ξαγρυπνά και κατακλύζεται από σκέψεις που οδηγούν στην ιδέα της δολοφονίας του Καίσαρα. Παρακολουθούμε το ξετύλιγμα των σκέψεων που θα αποτελέσουν τον ιδεολογικό πυρήνα της συνωμοσίας που θα στήσει ο ίδιος μαζί με άλλους συνεργάτες στο έγκλημά του. 

Αυτό πρέπει να γίνει με τον θάνατό του:
κι από μέρος μου εγώ δεν ξέρω αιτία προσωπική 
να τον χτυπήσω, παρά τη γενική.
Θέλει να βάλει στέμμα: πώς αυτό μπορεί 
να του αλλάξει τη φύση, εδώ είν' το ζήτημα: 
η ωραία ημέρα βγάζει έξω την οχιά 
κι αυτό απαιτεί προσεχτικά να περπατάς.
Να του βάλουμε στέμμα; – Ναι! κι ύστερα, τόντι λέω, 
του βάζουμε κεντρί, που όποτε θέλει θα μπορεί 
να 'ναι μ' αυτό επικίνδυνος. Κάνει κατάχρηση 
το μεγαλείο, όταν χωρίζει τη συνείδηση 
από τη δύναμή του και, να ειπούμε την αλήθεια 
για τον Καίσαρα, δε γνωρίζω αν τα πάθη του 
τον κυβερνήσαν πιο πολύ απ' το λογικό του.
Μα είν' αποδειγμένο πως η ταπεινοφροσύνη 
είναι της νεαρής φιλοδοξίας η σκάλα 
που σ' αυτήν στρέφει πρόσωπο όποιος σκαρφαλώνει.
Μα όταν μια φορά ανεβεί στο κεφαλόσκαλο, 
τότε γυρνάει την πλάτη του στη σκάλα, και κοιτάει 
στα σύννεφα, καταφρονώντας τα άσημα σκαλιά 
που τον ανέβασαν. Έτσι μπορεί κι ο Καίσαρας· 
και για να μη μπορέσει, να προλάβουμε. 
Και, μια κι η αντιδικία δε θα φοράει σήμα 
το τι είν' αυτός, ας τη διαμορφώσομε έτσι: 
αυτό που είναι, μεγαλώνοντας, θα έφτανε 
σε τούτες και σε τούτες τις ακρότητες· 
γι' αυτό στοχάσου τον σαν ένα αβγό φιδίσιο, 
που, σκάζοντας, κατά το είδος του, θα γίνει 
κακοποιό, και σκότωσε τον μες στο τσόφλι.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

1. Θεατρικός μονόλογος που μπορεί να αναδείξει μαθητές/ τριες με υποκριτικό ταλέντο

2. Σχολιάζουμε την πρώτη εμφάνιση της γνωστής φράσης το "αβγό του φιδιού", το ιστορικόπολιτικό πλαίσιο της εποχής όπου αναφέρεται και σύνδεση με σύγχρονες διασυνδέσεις, νοηματοδοτήσεις και αναφορές.

3. Λόγος - αντίλογος σχετικά με τις απόψεις που εκφράζει ο Βρούτος για την σχέση ταπεινοφροσύνης - φιλοδοξίας

3. Ο ΒΡΟΥΤΟΣ και Η ΣΥΝΩΜΟΣΙΑ

Είναι η φατρία. Ω, συνωμοσία! ντρέπεσαι να δείξεις το επικίνδυνό σου φρύδι νύχτα, τότε που είν' το κακό πιο λεύτερο; Ω! τότε, ημέρα,

που θα βρεις άντρο τόσο σκοτεινό για μάσκα στο τερατώδες πρόσωπό σου; Μη, συνωμοσία, ψάχνεις του κάκου· κρύφ' το κάτω από χαμόγελα και καλοπιάσματα: τι αν βγεις με το δικό σου μούτρο, ούτε το Έρεβος δε θα 'ναι τόσο μαύρο για να σε κρύψει και να μη σε ανακαλύψουν.

 

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΑΞΙΚΟΠΗΜΑ

«Παραπάνω από πραξικόπημα»

Η συγγραφέας Μαριέτε Σάακε μιλάει για την αυξανόμενη επιρροή των τεχνολογικών κολοσσών και για την επιτακτική ανάγκη να βελτιωθεί το ρυθμιστικό πλαίσιο, τουλάχιστον εντός της ΕΕ. Κάτι λιγότερο από έναν χρόνο προτού ο όρος «τεχνο- ολιγαρχία» γίνει της μόδας, για να περιγράψει τη διαπλοκή του πολιτικού και του οικονομικο-τεχνολογικού που συναντά κανείς στην αμερικανική διοίκηση, ένας άλλος παρεμφερής όρος είχε κάνει την εμφάνισή του σε ένα σημαντικό βιβλίο: «τεχνολογικό πραξικόπημα».

Ευρωβουλευτής για μία δεκαετία (2009-2019), με ενεργό ρόλο στην προώθηση των ψηφιακών ελευθεριών και στην ενσωμάτωσή τους στην ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική, συνεργάτιδα σήμερα στο Κέντρο Κυβερνοπολιτικής του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, η Σάακε υποστήριζε ότι ένα αόρατο «τεχνολογικό πραξικόπημα» βρίσκεται σε εξέλιξη, καθώς οι τεχνολογικοί κολοσσοί του ιδιωτικού τομέα αποκτούν όλο και μεγαλύτερη επιρροή στις διαδικασίες διαμόρφωσης και εφαρμογής πολιτικής, υποκαθιστώντας παραδοσιακές κρατικές λειτουργίες, χωρίς να περιορίζονται από τους κανόνες ελέγχου και λογοδοσίας. Νιώθει άραγε σήμερα δικαιωμένη στις εκτιμήσεις της;

«Μίλησα για πραξικόπημα», αναφέρει η Σάακε στο «Βήμα», «διότι έχουμε να κάνουμε με μια παράνομη υφαρπαγή εξουσίας. (…)Η διαπλοκή του οικονομικού και του πολιτικού δεν είναι βεβαίως κάτι το καινοφανές. Για τη Σάακε όμως η σημερινή συγκυρία έχει κάτι το αλλότροπο: «Οι τεχνολογικές εταιρείες μπορούν να κάνουν μια σειρά από πράγματα αφανώς. Για παράδειγμα, η διαδικασία λήψης δεδομένων από το Ιντερνετ (scraping) για να εκπαιδευθούν τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης είχε ήδη συμβεί προτού ο κόσμος το καταλάβει.

Το γεγονός ότι τόσο πολλή τεχνολογία είναι άυλη, αόρατη, αδιαφανής δυσκολεύει τον μέσο πολίτη, πολιτικό, δημοσιογράφο, ακτιβιστή, να αντιληφθεί τι γίνεται. Αυτό που παρατηρούμε είναι ότι όλη η κοινωνία, πλην των επικεφαλής των τεχνολογικών εταιρειών, τρέχει πίσω από τα γεγονότα. Μαθαίνουν τις εξελίξεις πολύ αργά για να τις αντιστρέψουν, και αυτό είναι ένα από τα μεγάλα προβλήματα.

Ενα δεύτερο στοιχείο είναι ότι η τεχνολογία δεν συνιστά έναν τομέα, είναι μια επίστρωση που ακουμπά τα πάντα. Οι τεχνολογικές πλατφόρμες είναι ο τόπος όπου λαμβάνει χώρα ο δημόσιος διάλογος, οι δε τεχνολογικές εταιρείες εμπλέκονται στα συστήματα Υγείας, στην εκπαίδευση, στην εθνική ασφάλεια, στις υποδομές, στις εκλογές, στο Διάστημα.

Η ψηφιοποίηση είναι παντού, οπότε και η εξωτερική ανάθεση σε τεχνολογικές εταιρείες είναι παντού. Και το τελευταίο στοιχείο που διακρίνει την εξουσία των εταιρειών αυτών από την εξουσία που είχαν άλλες επιχειρήσεις στο παρελθόν είναι οι πληροφορίες που διαθέτουν για τη συμπεριφορά μας, για το τι σκεφτόμαστε, τι λέμε, τι αγοράζουμε, πώς κινούμαστε, τα συναισθήματά μας, τα τρωτά μας σημεία ως κοινωνίες».

ΒΗΜΑ, 13/8/2025, από την έντυπη έκδοση

 

ΘΕΜΑ Α: Ποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της επέλασης – κυριαρχίας των τεχνολογικών κολοσσών ώθησαν την συγγραφέα Μαριέτε  Σάακε να κάνει λόγο για «τεχνολογικό πραξικόπημα»; (70-80 λέξεις)

 

Η ΨΗΦΙΑΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ – Η ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ  - Η ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ

 

Κείμενο 1 Είναι η τεχνητή νοημοσύνη καλός εξομολόγος;

Μπορεί η Εκκλησία να αλλάζει με αργούς ρυθμούς, αλλά ο κόσμος εξελίσσεται ταχύτατα. Πιο συγκεκριμένα, η τεχνητή νοημοσύνη και οι εφαρμογές της ολοένα και διαφοροποιούν την πραγματικότητά μας. Θα μπορούσε να αντικαταστήσει ακόμη και τον εξομολόγο; Ο Θεοφάνης Τάσης, καθηγητής Σύγχρονης Πρακτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Alpen-Adria της Αυστρίας, πιστεύει πως ναι. «Αν μέχρι τώρα εξομολογούμασταν στους πνευματικούς, στους ψυχαναλυτές, στους φίλους, τώρα εξομολογούμαστε στην τεχνητή, νοημοσύνη. Η τεχνητή νοημοσύνη ως φίλος αρχίζει να ευδοκιμεί, οι άνθρωποι πλέον εκμυστηρεύονται σε αυτήν λόγω εχεμύθειας· δεν μπορούμε να φανταστούμε την επίδραση που θα έχει στις προσωπικές σχέσεις», τονίζει.

   Κατά τον ίδιο, στην Ελλάδα δεν ευδοκιμεί η κοσμική εξομολόγηση, η δημόσια παραδοχή ενός σφάλματος. «Συνιστά και την ανάληψη ευθύνης, και αυτό ως λαό δεν μας χαρακτηρίζει, όπως και την προϋπόθεση να γνωρίσουμε τον εαυτό μας», σημειώνει. Στην εκκλησιαστική εξομολόγηση, η ανάληψη της ευθύνης γίνεται έναντι του Θεού, η συγχώρεση του Θεού όμως είναι δεδομένη, κι άρα είναι μια εύκολη ανάληψη ευθύνης, συμπληρώνει. «Αναλαμβάνω την ευθύνη ή, για την αμαρτία μου θεωρώντας δεδομένο ότι θα έχω τη συγχώρεση, άρα αυτό με ανακουφίζει».

Παρ' όλα αυτά, ο ψυχίατρος Σάββας Σαββόπουλος δηλώνει ότι η εξομολόγηση επιτελεί ένα ρόλο αρκετά ση μαντικό για τους πιστούς που έχουν πνευματικές αναζητήσεις. «Παλαιότερα, ειδικά όταν δεν υπήρχε η ψυχανάλυση, η εξομολόγηση ήταν μια συνοδεία για κάποιον που ήθελε να βρει τον εαυτό του», αναφέρει.(…)

Από την έντυπη έκδοση της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ, 9/2/2025

 

Κείμενο 2

 

 Πώς συνομιλούν τα δύο κείμενα;  Να απαντήσετε εστιάζοντας σε  συγκεκριμένες ανάγκες του ανθρώπου που έρχονται να ικανοποιήσουν τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης;